پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی

کتب فتوایی » توضیح المسائل جامع

احکام اموات ← → غسل

خون‌های سه‌گانه (مخصوص بانوان)


حیض


حیض كه گاهی از آن تعبیر به عادت ماهانه یا قاعدگی می‌شود، خونی است كه غالباً در هر ماه چند روزی از رحم زنان خارج می‌شود و زن را در موقع بیرون آمدن خون حیض، «حائض» می‌گویند و در شرع مقدّس اسلام احكامی دارد كه در مسائل آینده خواهد آمد.

مسأله ۴۶۷. خون حیض در بیشتر اوقات غلیظ و گرم و تازه و رنگ آن سیاه یا سرخ تیره است و با فشار و كمی سوزش بیرون می‌آید، که به این موارد، «نشانه‌های حیض، یا صفات حیض» گفته می‌شود و در بعضی از موارد برای تشخیص حیض بودن خون از آن‌ها استفاده می‌شود و توضیح موارد آن در مسائل آینده ذکر می‌شود.[۱]

شرایط خون حیض


مسأله ۴۶۸. خونی كه از زن خارج می‌شود در صورتی حیض محسوب می‌شود که دارای شرایط خون حیض باشد و اگر یکی از آن‌ها را هم نداشته‌ باشد، حیض به حساب نمی‌آید. در مسائل بعد به توضیح شرایط خون حیض پرداخته می‌شود.

شرط اول: پس از بلوغ باشد

مسأله ۴۶۹. خونی كه دختر قبل از تمام شدن نُه سال قمری می‌بیند، حیض نیست، خواه نشانه‌های حیض را داشته باشد یا نداشته باشد.

مسأله ۴۷۰. دختری كه نمی‌داند نُه سالش تمام شده یا نه، اگر خونی ببیند كه دارای نشانه‌های حیض[۲]نباشد، حیض نیست و اگر نشانه‌های حیض را داشته باشد حكم به حیض بودن آن محلّ اشكال است؛ البتّه اگر اطمینان حاصل شود به اینكه حیض است، هرچند این اطمینان با استفاده از وسایل علمی جدید حاصل شود، در این صورت معمولاً اطمینان پیدا می‌شود كه نُه سال او تمام شده است.

شرط دوم: قبل از یائسگی باشد

مسأله ۴۷۱. خونی كه زنان بعد از یائسگی می‌بینند، حیض نیست، خواه نشانه‌های حیض را داشته باشد یا نداشته باشد و سن یائسگی در زنان، شصت سال قمری است و خونی را كه زنان پس از تمام شدن شصت سال قمری می‌بینند، حكم حیض را ندارد و زن در فاصله پنجاه تا شصت سالگی چه قُرَشیه[۳] باشد چه غیر قرشیه، حیض می‌بیند و زن‌هایی كه قرشیه نیستند، در این فاصله در مواردی كه قبل از این سن، حیض به حساب می‌آمد، باید کارهایی که بر حائض حرام است را ترک كنند و وظایف مستحاضه را نیز انجام دهند.[۴]

مسأله ۴۷۲. زنی كه شک دارد یائسه شده یا نه یعنی شصت سال قمری‌اش کامل شده یا نه، اگر خونی ببیند و نداند حیض است یا نه، باید بنا بگذارد كه شصت ساله نشده و یائسه نیست.

مسأله ۴۷۳. زن حامله و زنی كه بچّه شیر می‌دهد ممكن است حیض ببینند و حاملگی و شیر دادن با حیض شدن، هم‌زمان، امکان‌پذیر است و احكام زن حامله و غیر حامله فرقی ندارد، ولی زن حامله‌ای كه عادت وقتیه دارد، در صورتی كه بعد از گذشتن بیست روز از اوّل عادتش، خونی ببیند كه صفات حیض را دارد لازم است بنابر احتیاط واجب، کارهایی که بر حائض حرام است را ترک کرده و کارهایی که بر مستحاضه واجب است را هم انجام دهد.

شرط سوم: از رحم باشد

مسأله ۴۷۴. خونی كه از رحم نیست مثل خون بكارت و زخم داخل مجرا، حكم حیض را ندارد. همچنین زنانی كه رحم خود را برداشته‌اند و رحم ندارند، خونی كه می‌بینند، حیض نیست.

شرط چهارم: از رحم بیرون آمده و خارج شود

مسأله ۴۷۵. خونی كه در رحم مانده و هنوز مقداری از آن هم - هرچند كم - بیرون نیامده، حكم حیض را ندارد.

مسأله ۴۷۶. در شروع دوران حیض، لازم است خون بیرون بیاید - هرچند كم باشد - و فرق ندارد كه خون از مجرای طبیعی‌اش به خودی خود یا به وسیله پنبه و غیر آن بیرون آمده باشد و اگر خون اصلاً بیرون نیامده و فقط در فضای فرج ریخته، حكم حیض بر آن جاری نمی‌شود ولی پس از خارج شدن اولیه خون، در ادامه حیض، خارج شدن خون به بیرون مجرا شرط نیست و لازم نیست در تمام سه روز خون بیرون بیاید، بلكه اگر در باطن فرج، خون باشد كافی است و بودن خون در رحم، كافی نیست و منظور از بودن خون در باطن فرج، آن است كه اگر پنبه بگذارد و كمی صبر كند و بیرون آورد خونی شود هرچند به مقدار بسیار كم باشد و چنانچه در بین سه روز مختصری پاک شود - طوری كه در بین همه یا برخی از زنان معمول است - باز هم حیض می‌باشد.

شرط پنجم: كمتر از سه روز نباشد

مسأله ۴۷۷.  اگر مدّت خون حیض مختصری هم از سه روز كمتر باشد حیض نیست هرچند نشانه‌های حیض را داشته باشد. بنابراین هرگاه پس از شروع به خونریزی با استفاده از قرص و آمپول و مانند آن از ادامه آن جلوگیری كند و خون در كمتر از سه روز قطع شود، حكم حیض را ندارد.

مسأله ۴۷۸. اگر زن از اذان صبح روز اوّل تا غروب آفتاب روز سوم، پشت سر هم خون ببیند، سه روز خون دیدن که کمتری مقدار حیض می‌باشد محقّق شده و لازم نیست شب اوّل و شب چهارم را هم خون ببیند ولی باید در شب دوم و سوم خون قطع نشود و اگر علاوه بر آن، در شب اول هم خون دیده - هرچند آن را حیض قرار می‌دهد - ولی آن را در محاسبه سه روز حیض در نظر نمی‌گیرد. بنابراین ابتدای محاسبه، اذان صبح روز اول است.

 امّا زنی كه پس از اذان صبح روز اول خون می‌بیند لازم است سه شبانه روز معادل هفتاد و دو ساعت، خون مشاهده نماید و نقص و كمی روز اول را از روز چهارم تكمیل كند مثلاً اگر خون از اذان ظهر روز اوّل شروع شود برای آنكه بتوان آن را حیض قرار داد لازم است تا اذان ظهر روز چهارم ادامه پیدا كند و قطع نشود.

مسأله ۴۷۹. اگر كمتر از سه روز خونی ببیند و پاک شود و بعد، خونی ببیند که حداقل سه روز باشد[۵] و پاک شود، خون دوم حیض است به شرط آنكه ده روز از زمان حیض سابقش گذشته باشد و خون اوّل - هرچند در روزهای عادتش باشد - حیض نیست.

شرط ششم: بیشتر از ده روز نباشد

مسأله ۴۸۰. خونی كه مدت آن از ده روز می‌گذرد نمی‌توان همه آن را حیض قرار داد.

مسأله ۴۸۱. روش محاسبه ده روز حیض كه بیشترین مقدار حیض است هم مشابه سه روز است؛ بنابر این، ابتدای محاسبه، اذان صبح روز اول است و زنی كه از اذان صبح روز اول یا قبل از آن، در شب اول خونریزی‌اش آغاز شده، غروب آفتاب روز دهم، ده روز حیضش به پایان می‌رسد و زنی كه پس از اذان صبح روز اول خون می‌بیند، در صورتی كه ده شبانه روز معادل دویست و چهل ساعت خون ببیند، ده روزش به پایان می‌رسد و نقص و كمی روز اول در محاسبه از روز یازدهم تكمیل می‌شود و جبران آن از شب یازدهم کافی نیست.

شرط هفتم: سه روز اول پشت سر هم باشد

مسأله ۴۸۲. اگر سه روز اول، خون دیدن، پشت سر هم نباشد؛ مثلاً دو روز خون ببیند و یک روز پاک شود و دوباره یک روز خون ببیند، حیض نیست هرچند صفات و نشانه‌های حیض را داشته باشد.

مسأله ۴۸۳. شرط پی در پی بودن مربوط به سه روز اول است و نسبت به روزهای بعد (چهارم تا دهم) چنین شرطی نیست. بنابراین اگر مثلاً سه روز پشت سر هم خون ببیند و روز چهارم و پنجم پاک شود و دوباره روز ششم و هفتم خون ببیند، روزهایی كه خون دیده حكم حیض دارد و حكم پاكی بین در مسأله بعد ذکر می‌شود.

مسأله ۴۸۴. اگر سه روز پشت سر هم خون ببیند و پاک شود، چنانچه دوباره خون ببیند و روزهایی كه خون دیده و روزهایی كه در وسط پاک بوده روی هم از ده روز بیشتر نشود، همه روزهایی كه خون دیده حیض است ولی احتیاط لازم آن است كه در روزهایی كه در وسط پاک بوده - كه آن را پاکی بین دو خون می‌نامند - كارهایی كه بر غیر حائض واجب است را انجام دهد یعنی احتیاطاً غسل حیض كرده و عبادات خود را به جا آورد و آنچه بر حائض حرام است - مثل مسّ خطّ قرآن و توقّف در مسجد - را ترک كند.

شرط هشتم: در سه روز اول خون استمرار داشته باشد

مسأله ۴۸۵. استمرار داشتن خون در سه روز اول و آلوده بودن مجرا به خون به این معنا است كه هر گاه پنبه بگذارد و كمی صبر كند و بیرون آورد، خونی شود هرچند به مقدار بسیار كم باشد و چنانچه در بین سه روز، مختصری پاک شود - طوری كه در بین همه یا بعضی از زنان معمول است - باز هم حیض محسوب می‌شود. بنابراین خونی كه در سه روز اول استمرار ندارد و مدّتی كه بین زنان معمول نیست، قطع شده و سپس ادامه پیدا می‌کند، حیض نیست.

شرط نهم: بین دو حیض، حداقل ده روز پاک باشد

مسأله ۴۸۶.  بین دو حیض همواره حداقل ده روز فاصله است كه این مقدار حدّاقلّ پاکی بین دو حیض می‌باشد. بنابراین خونی كه قبل از گذشت ده روز از حیض اول در فاصله زمانی حدّاقل پاکی دیده می‌شود، حیض نیست مثلاً زنی كه ده روز خون ببیند و شش روز پاک شود و دوباره چهار روز خون ببیند، نمی‌تواند خون دوم را حیض قرار دهد هرچند نشانه‌های حیض را داشته باشد.

مسأله ۴۸۷. همان طور که ذکر شد، حدّ اقلّ پاكی بین دو حیض، ده روز است امّا حدّاکثری برای آن نمی‌باشد و منظور از پاكی بین دو حیض در اینجا پاكی از خون حیض است نه پاكی از هر خونی. بنابراین چه بسا ممكن است بین دو حیض ده روز خون استحاضه و مانند آن فاصله شود. همچنین آنچه ذکر شد مربوط به پاكی بین دو حیض است و امّا در پاكی بین یک حیض همانطور كه در مسأله (484) ذکر شد، بنابر احتیاط واجب، باید کارهایی که بر حائض حرام است را ترک کرده و کارهایی که بر غیر حائض واجب است را هم انجام دهد.

احكام خون‌های مشكوك


مسأله ۴۸۸. اگر زن خونی ببیند كه از سه روز بیشتر و از ده روز كمتر باشد و نداند خونِ دمل و زخم است یا خون حیض و هر دو احتمال معقول باشد، در این صورت، حكم زن غیر حائض را دارد و باید عبادت‌های خود را انجام دهد، مگر آن كه قبل از بیرون آمدنِ این خونِ مشکوک، حائض بوده، كه در این صورت تا مقداری كه مجموعِ خون قبلی (وقتی حائض بوده) و خون مشكوک، ممكن است شرعاً حیض باشد، (به این معنا که شرایط نه‌گانه حیض را داشته باشد) باید آن را حیض قرار دهد.

مسأله ۴۸۹. اگر خونی ببیند و شک كند كه خون حیض است یا استحاضه، چنانچه شرایط حیض را داشته باشد، باید حیض قرار دهد.

مسأله ۴۹۰. اگر خونی ببیند كه نداند خون حیض است یا بكارت، باید یا احتیاط كند، یعنی کارهایی که بر حائض حرام است را ترک کرده و کارهایی که بر غیر حائض واجب است را هم انجام دهد و یا خود را بررسی كند، یعنی مقداری پنبه داخل فرج نماید و كمی صبر كند به مقداری که اطمینان کند خون در آن نفوذ کرده است سپس آن را به آرامی بیرون آورد، پس اگر فقط اطراف آن آلوده باشد خون بكارت است و اگر به همه آن رسیده، خون حیض می‌باشد.

مسأله ۴۹۱. اگر زن بداند خونی كه از او خارج می‌شود خون زخم و دمل و بكارت و مانند آن نیست و مردّد بین خون استحاضه و حیض و یا نفاس باشد، چنانچه شرعاً حكم حیض و نفاس را نداشته باشد[۶]، باید به دستور استحاضه عمل كند، بلكه اگر شک داشته باشد كه خون استحاضه است یا هر یک از خون‌های دیگر، چنانچه نشانه و شرایط آن خون‌ها (خون‌های دیگر) را نداشته باشد، بنابر احتیاط لازم، باید كارهای استحاضه را انجام دهد.

احكام حائض


مسأله ۴۹۲. چند مورد بر حائض[۷]، حرام است:

اوّل:عبادت‌هایی مانند نماز كه باید با وضو یا غسل یا تیمّم به جا آورده شود و چنانچه زن حائض این گونه اعمال را به قصد عملی که شرعاً نیکو و صحیح است، انجام دهد، کار حرامی انجام داده است ولی به جا آوردن عبادت‌هایی كه وضو و غسل و تیمّم برای آنها لازم نیست مانند نماز میت، مانعی ندارد.

دوم:تمام چیزهایی كه بر جنب حرام است و در احكام جنابت ذکر شد.

سوم:جماع كردن در فرج كه هم برای مرد حرام است و هم برای زن، هرچند به مقدار ختنه‌ گاه داخل شود و منی هم بیرون نیاید، بلكه احتیاط لازم آن است كه مقدار كمتر از ختنه گاه هم داخل نشود.

مسأله ۴۹۳. جماع كردن در روزهایی هم كه حیض زن قطعی نیست ولی شرعاً باید برای خود حیض قرار دهد، حرام است، پس زنی كه بیشتر از ده روز خون می‌بیند و باید به توضیحی كه بعداً ذکر می‌شود روزهای عادت خویشان خود را حیض قرار دهد، شوهرش نمی‌تواند در آن روزها با او نزدیكی نماید.

مسأله ۴۹۴. اگر مرد با زن خود در حال حیض نزدیكى كند، گناهکار است و لازم است استغفار كند؛ ولی پرداخت كفّاره واجب نیست هرچند احتیاط مستحب می‌باشد، به این ترتیب كه اگر تعداد روزهای حیض زن به سه قسمت تقسیم شود، كفّاره آن در قسمت اوّل حیض، یک مثقال طلای سكّه‌دار و در وسط آن، نصف مثقال و در آخر آن، یک چهارم مثقال طلای سکّه دار است و مثقال شرعی (18) نخود است. مثلاً زنی كه شش روز خون حیض می‌بیند، اگر شوهرش در شب یا روز اوّل و دوم با او جماع كند، هیجده نخود طلا و در شب و یا روز سوم و چهارم، نُه نخود طلا و در شب یا روز پنجم و ششم، چهار نخود و نیم طلا به عنوان کفّاره بدهد و كفّاره بر زن نیست.

مسأله ۴۹۵. اگر مرد در حال جماع بفهمد زن حائض شده باید فوراً از او جدا شود و اگر جدا نشود گناهكار است و احتیاط مستحب است كفّاره بدهد.

مسأله ۴۹۶. غیر از نزدیكی كردن با زن حائض، سایر بهره‌های جنسی مانند بوسیدن و ملاعبه نمودن مانعی ندارد، هرچند چنین کارهایی از ناف تا زانوی زن از زیر پوشش و لباس مکروه است.

مسأله ۴۹۷. بعد از آن كه زن از خون حیض پاک شد - هرچند غسل نكرده باشد - شوهرش می‌تواند با او جماع كند ولی احتیاط لازم آن است كه جماع پس از شستن فرج باشد هرچند جماع قبل از غسل مكروه می‌باشد و احتیاط مستحب آن است كه قبل از غسل خصوصاً در جایی كه شدّت میل به جماع نباشد، از جماع خودداری نماید و امّا كارهای دیگری كه در هنگام حیض به دلیل طهارت نداشتن (وضو، غسل، تیمّم، هرکدام وظیفه‌اش ‌باشد) بر زن حرام است - مانند مسّ خطّ قرآن - تا غسل نكند، برای زن حلال نمی‌شود و کارهایی که در هنگام حیض حرام است، امّا معلوم نیست (ثابت نشده) که حرام بودن آن‌ها بر حائض به دلیل طهارت نداشتن زن در ایام حیض باشد - مثل توقف در مسجد - بنابر احتیاط واجب نباید قبل از غسل انجام شود.

مسأله ۴۹۸. نمازهایی كه زن در حال حیض نخوانده قضا ندارد - حتّی نماز آیات و نمازی كه به نذر شرعی در وقت معیّن واجب شده باشد - ولی روزه‌های ماه رمضان را كه در حال حیض نگرفته، باید قضا نماید و همچنین بنابر احتیاط لازم، روزه‌هایی را كه به نذر در وقت معیّن واجب شده و در حال حیض نگرفته، باید قضا نماید.

مسأله ۴۹۹. همان طور كه نماز و روزه - چه واجب و چه مستحب - از زن حائض صحیح نیست، اعتكاف و طواف حتّی بنابر احتیاط واجب طواف مستحبّی هم از او صحیح نمی‌باشد.

مسأله ۵۰۰.  اگر زن در بین نماز، حائض شود - حتّی بنابر احتیاط واجب اگر حیض بعد از سجده آخر و قبل از آخرین حرف سلامی که با آن نماز تمام می‌شود باشد - نمازش باطل است.

مسأله ۵۰۱. اگر زن در بین نماز شک كند كه حائض شده یا نه، نمازش صحیح است و به شكش اعتناء نمی‌کند ولی اگر بعد از نماز بفهمد كه در بین نماز حائض شده، نمازی که خوانده، باطل است و حکم آن مانند وقتی است که در بین نماز بفهمد حائض شده است.

مسأله ۵۰۲. بعد از آن كه زن از خون حیض پاک شد، واجب است برای نماز و امور دیگری كه باید با وضو یا غسل یا تیمّم به جا آورده شود، غسل كند و کیفیت آن مثل غسل جنابت است و کسی که غسل حیض بجا آورده تا وقتی مبطل وضو انجام نداده، لازم نیست برای کارهایی که باید با وضو باشد، وضو بگیرد، هرچند احتیاط مستحب است كه قبل از غسل یا بعد از آن وضو هم بگیرد و بهتر آن است كه قبل از غسل، وضو بگیرد.

مسأله ۵۰۳. اگر آب برای وضو و غسل، كافی نباشد و به اندازه‌ای باشد كه بتواند غسل كند، باید غسل كند و بهتر آن است كه بدل از وضو، تیمّم نماید و اگر فقط برای وضو كافی باشد و به اندازه غسل نباشد، بهتر آن است كه وضو بگیرد و باید بدل از غسل، تیمّم نماید و اگر برای هیچ یک از آن‌ها، آب ندارد باید بدل از غسل، تیمّم كند و بهتر آن است كه بدل از وضو نیز تیمّم نماید.

مسأله ۵۰۴. طلاق دادن زن در حال حیض با توضیحی كه در احكام طلاق ذکر می‌شود باطل است و اگر زن در پاکی بین دو خون که معنای آن در مسأله (484) ذکر شد، طلاق داده شود، صحیح بودن این طلاق محلّ اشکال است، بنابر این لازم است احتیاط شود به این شیوه که صیغه طلاق دوباره اجراء شود؛ امّا بعد از آن كه زن از خون حیض كلّاً پاک شد، هر‌چند غسل نكرده باشد، طلاق او صحیح است و در خواندن عقد ازدواج - چه دائم و چه موقّت - پاک بودن از حیض شرط نیست.

مسأله ۵۰۵. اگر زن بگوید حائضم یا از حیض پاک شده‌ام، چنانچه مورد اتّهام نباشد، باید حرف او را قبول كرد؛ ولی اگر مورد اتّهام باشد، قبول حرف او محلّ اشكال است و لازم است در این مورد احتیاط شود.

احكام کم بودن وقت نماز برای حائض


مسأله ۵۰۶. هرگاه وقت نماز فرارسد و بداند كه اگر نماز را تأخیر بیندازد، حائض می‌شود، باید فوراً نماز بخواند و همچنین است، بنابر احتیاط لازم، اگر احتمال دهد كه چنانچه نماز را تأخیر بیندازد، حائض می‌شود.

مسأله ۵۰۷. اگر زن، در بین وقت نماز حائض شود و تا آن وقت نماز را نخوانده باشد، در صورتی لازم است آن نماز را قضا کند که از اوّل وقت به اندازه وضو گرفتن (اگر از قبل وضو نداشته) و انجام غسل (اگر وظیفه ‌اش انجام غسلی بوده) و خواندن یک نماز که در آن تنها به انجام واجبات اکتفاء شود، فرصت داشته و آن را نخوانده تاحائض شده است، هرچند بنابر احتیاط واجب فرصت برای انجام مقدمات دیگر نماز مانند فراهم کردن لباس پاک و غیر غصبی و تعیین جهت قبله، نبوده باشد.

وهمین طور بنابر احتیاط واجب اگر وقت به اندازه غسل یا وضو (اگر وظیفه‌اش غسل یا وضو یا بوده) نداشته، امّا می‌توانسته یک نماز با تیمّم قبل از حائض شدن بخواند ولی آن را نخوانده باشد، باید آن نماز را قضا نماید.

واگر به جهت دیگری - غیر از کمی وقت - تكلیف زن تیمّم بوده، مثل آن كه آب برایش ضرر داشته و می‌توانسته نماز را قبل از حائض شدن، با تیمّم بخواند و نخوانده باشد، حتّی بنابر احتیاط واجب در صورتی كه وقت برای انجام سایر شرایط فراهم نبوده باید قضای نماز را بخواند.

شایان ذکر است زن در تند خواندن و كند خواندن نماز یا سلامتی و مریضی و یا سفر و غیر سفر و چیزهای دیگر، باید وضعیت خود را در نظر بگیرد، مثلاً زنی كه تند خواندن نماز برای او فوق العاده سخت است و زنی كه می‌تواند نماز را سریع بخواند، هر كدام باید حال خودش را در نظر بگیرد.

مسأله ۵۰۸. اگر زن در آخر وقت نماز، از خون حیض پاک شود و به اندازه غسل و خواندن نماز - هرچند یک رکعت آن - وقت داشته باشد، حتّی بنابر احتیاط واجب در صورتی که وقت برای فراهم کردن سایر شرایط نماز مثل تعیین جهت قبله یا لباس پاک نداشته باشد، باید غسل نموده و نماز را بخواند و اگر نخواند باید قضای آن را به جا آورد و همین حکم بنابر احتیاط واجب در وقتی که به اندازه غسل وقت ندارد امّا می‌تواند با تیمّم تمام یا قسمتی از نماز - ‌هرچند یک رکعت آن را‌ - در وقت بخواند، نیز جاری می‌باشد.

شایان ذکر است اگر گذشته از تنگی وقت، از جهت دیگر تكلیف زن تیمّم باشد، مثل آن كه آب برایش ضرر داشته باشد و ‌بتواند هرچند یک ركعت نماز را در وقت بخواند - حتّی بنابر احتیاط واجب در صورتی که وقت برای فراهم کردن سایر مقدمات وجود نداشته باشد - باید تیمّم کرده و نماز را بخواند و اگر نخواند باید قضای آن را بجا آورد.

مسأله ۵۰۹. زنی كه در آخر وقت نماز از خون پاک شده و اگر بخواهد غسل كند قسمتی از نمازش در وقت واقع می‌شود امّا اگر تیمّم نماید می‌تواند تمام نماز را در وقت بخواند، باید تیمّم نماید و تمام نماز را در وقت بخواند.

مسأله ۵۱۰. اگر زن در آخر وقت نماز از خون پاک شود و فرصتی برای غسل یا تیمّم و خواندن یک ركعت نماز در وقت ندارد، نماز بر او واجب نیست.

مسأله ۵۱۱. اگر زن بعد از پاک شدن از حیض شک كند كه برای نماز وقت دارد یا نه، هرچند به اینكه یک ركعت آن در وقت خوانده شود، باید نمازش را بخواند.

مسأله ۵۱۲. در تمام مواردی كه وظیفه زن، خواندن نماز است اگر به خیال اینكه وقت ندارد، نماز نخواند و بعد بفهمد وقت داشته، باید قضای آن نماز را به جا آورد. همچنین در مواردی كه وظیفه زن، بنابر احتیاط واجب، خواندن نماز است اگر به خیال اینكه وقت ندارد، نماز نخواند و بعد بفهمد وقت داشته، بنابر احتیاط واجب، لازم است قضای آن نماز را بجا آورد.

مستحبّات و مكروهات برای حائض


مسأله ۵۱۳. مستحب است زن حائض در وقت نمازهای پنجگانه، بلكه هر ‌نماز واجبِ وقت‌دار مثل نماز آیات، خود را از خون پاک نماید و پنبه و دستمال را عوض كند و وضو بگیرد و اگر نمی‌تواند وضو بگیرد، تیمّم نماید و در جای نماز، رو به قبله بنشیند و مشغول ذكر و دعا و صلوات یا خواندن قرآن (غیر آیات سجده‌دار) شود و بهتر آن است كه در این حال تسبیحات اربعه را انتخاب كند.

مسأله ۵۱۴. خواندن قرآن هرچند كمتر از هفت آیه باشد و همراه داشتن قرآن و رساندن جایی از بدن به حاشیه قرآن و ما بین خط‌های قرآن و نیز خضاب كردن به حنا (حنا بستن) و مانند آن، برای حائض به گفته جمعی از فقهاء رضوان الله تعالی علیهم مكروه است ولی خواندن آیات سجده واجب قرآن، بر زن حائض حرام است و احتیاط مستحب آن است كه سایر آیات چهار سوره سجده دار را هم نخواند.

اقسام عادت در حیض


مسأله ۵۱۵. به دوره منظّم قاعدگی زنان، «عادت»[۸] گفته می‌شود و آن، سه قسم است:

1. عادت وقتیه و عددیه: عادتی كه هم از نظر وقت حائض شدن و هم از نظر تعداد روزهای آن، منظّم است.

2. عادت وقتیه: عادتی كه تنها از نظر وقت، منظّم است.

3. عادت عددیه: عادتی كه تنها از نظر تعداد روزهای حیض، منظّم است.

انواع عادت عددیه و شرایط محقّق شدن آن

مسأله ۵۱۶. عادت عددیه دو نوع است:

1. عادت عددیه تامّه: این عادت مربوط به زنی است كه دو بار حیض شده است و این دو حیض از نظر تعداد روزها مثل هم هستند.

2. عادت عددیه ناقصه: این عادت مربوط به زنی است كه دفعات زیاد حیض شده است و این حیض‌ها یكی از سه حالت زیر را دارا بوده‌اند:

الف. در هر دفعه حیض، خونی كه می‌بیند از یک حدّ معیّن بیشتر نمی‌شود، مثلاً بیشتر از هشت روز خون نمی‌بیند ولی اعداد آن نظم ثابتی ندارد، در یک دفعه هفت روز خون می‌بیند، در دفعه دیگر شش روز خون مشاهده می‌کند و...

ب. در هر دفعه حیض، خونی كه می‌بیند از یک حدّ معیّن كمتر نیست مثلاً كمتر از پنج روز خون نمی‌بیند.

ج. در هر دفعه حیض، خونی كه می‌بیند بین دو حدّ زیاد و كم است مثلاً كمتر از پنج روز خون نمی‌بیند و مشاهده خون بیشتر از هشت روز هم نمی‌شود ولی اعداد آن نظم ثابتی ندارد و بین دو حدّ در تغییر است، در یک دفعه شش روز خون می‌بیند، در دفعه دیگر هفت روز خون مشاهده می‌کند و گاه هشت روز خون می‌بیند.

مسأله ۵۱۷. برای این که عادت عددیه تامّه صورت پذیرد، لازم است دو حیض در تعداد روزها مساوی بوده و هریک از آن‌ها حتّی نصف روز یا کمتر از آن از حیض دیگر بیشتر نباشد، بنابراین اگر زنی پنج روز در ماه اوّل خون ببیند و در ماه دوم پنج روز و نصف یا ثلث (یک سوم روز) خون ببیند صاحب عادت عددیه تامّه محسوب نمی‌شود؛ بلكه اگر در ماه دوم پنج روز و ربع (یک چهارم روز) خون ببیند صاحب عادت عددیه تامّه محسوب نمی‌شود، مگر آن كه در عرف بانوان با وجود این مقدار زیادی، باز هم دو حیض مثل هم شمرده شود. همچنین اگر زیاده، اندک و كم باشد، اشکال ندارد.

مسأله ۵۱۸. برای این‌که عادت عددیه تامّه صورت پذیرد، كافی است زن دو بار حیض ببیند که از نظر تعداد روزها مثل هم باشد، که در این صورت، صاحب عادت می‌گردد ولی در محقّق شدن عادت عددیه ناقصه دو بار خون دیدن كافی نیست و لازم است دیدن خون به طوری كه در مسأله (516) ذکر شد، زیاد تكرار شود به گونه‌ای كه در عرف بانوان صدق كند كه این زن دارای عادت عددیه ناقصه است، مثل این كه دیدن خون به طوری که ذکر شد، (5 یا 6) بار، تكرار گردد.

شرایط محقّق شدن عادت وقتیه

مسأله ۵۱۹. برای آن‌که عادت وقتیه صورت پذیرد، باید وقت دو حیض در عرف بانوان مثل هم محسوب شود، بنابراین زنی كه در دو ماه خون حیض دیده، در ماه اول پنج روز و در ماه دوم به اندازه یک سوم یا یک چهارم روز یا كمتر، زودتر یا دیرتر خون حیض او آغاز شده است - به گونه‌ای كه این مقدار تفاوت در عرف بانوان معمول است - این مقدار تفاوت ضرری ندارد و عادت وقتیه با وجود آن محقّق می‌شود.

مسأله ۵۲۰. منظور از «ماه»، در محقّق شدن عادت وقتیه، ماه شمسی یا قمری نیست بلكه منظور، سی روز است. بنابراین در محقّق شدن عادت وقتیه، چه عددیه هم باشد یا نباشد، كافی است زن در دو ماه خون حیض ببیند و آغاز مشاهده خون حیض در ماه دوم پس از گذشت سی روز از آغاز مشاهده خون حیض در ماه اول باشد و فرق ندارد كه ایام خون دیدن زن در این دو ماه مطابق با روز معیّنی از ماه شمسی یا قمری باشد یا نباشد و چنین زنی با دو بار مشاهده خون با کیفیتی که ذکر شد، دارای عادت وقتیه خواهد شد.

مسأله ۵۲۱. اگر در زنی زمان‌های مشاهده خون حیض نزدیک به سی روز باشد، مثلاً هر 28 روز یا 29 روز یا 31 روز خون می‌بیند، كه در عرف بانوان معمول است، در این حال هم با دو بار دیدن خون به كیفیت ذكر شده، عادت وقتیه محقّق می‌شود مثل آن‌که در ماه اول، آغاز حیض او روز دهم آن ماه و آغاز حیض دوّم او روز هشتم ماه دوّم بوده است، که چنین زنی از ماه دوم، دارای عادت شده و می‌تواند از ماه سوّم به بعد مطابق عادت تشکیل شده عمل نماید.[۹] امّا در مورد زنی كه ایام خون دیدن او به مقدار قابل توجّه كمتر یا زیادتر از سی روز است به گونه‌ای كه این نوع مشاهده خون در عرف بانوان، معمول نیست، مثل اینكه هر 15 روز یک بار، خون حیض می‌بیند یا هر چهل یا پنجاه روز یک بار، حائض می‌شود، در این صورت با دو بار دیدن خون به كیفیت ذكر شده، صاحب عادت وقتیه نمی‌شود و لازم است دیدن خون به آن کیفیت، با فاصله زمانی معیّن، بسیار تكرار شود به گونه‌ای كه در عرف بانوان صدق كند كه آن روزها، زمان عادت اوست كه در این حال همان را عادت خود در نظر می‌گیرد.

مسأله ۵۲۲. در مسائل آینده ذکر می‌شود که در بعضی از موارد که زن دارای عادت نیست، اگر بیش از ده روز خون ببیند، در صورتی که در بعضی از روزها خون، نشانه‌های حیض - که در مسأله (467) ذکر شد - را داشته باشد و در بعضی از روزها نداشته باشد، باید روزهایی که خون، نشانه‌های حیض را دارد، حیض قرار دهد. حال اگر این حالت در دوماه با تعداد روزهای معیّن تکرارشود مثل آن که در دوماه پشت سرهم از اول تا پنجم نشانه‌های حیض و از ششم تا دوازدهم، نشانه‌های استحاضه را داشته باشد، این زن دارای عادت وقتیه و عددیه محسوب نمی‌شود بلکه دارای عادت نیست و در این هنگام مطلقاً حكم او در تعیین روزهای حیضش رجوع به صفات می‌باشد. بنابراین در این مثال از اول ماه تا پنجم ماه که خون دارای صفات حیض بوده را حیض قرار می‌دهد.

چگونگی از بین رفتن عادت

مسأله ۵۲۳. زنی كه در حیض عادت دارد - چه در وقت حیض عادت داشته باشد چه در عدد حیض، یا هم در وقت و هم در عدد آن - اگر دو مرتبه پشت سرهمِ دیگرحیض ببیند و آن دو بار، مخالف با حیض‌های قبلی و مثل یکدیگر باشند، در این صورت، عادت این زن از بین رفته و تبدیل به عادتِ جدیدِ پدید آمده از این دو حیض می‌شود؛ مثلاً زنی كه در هر ماه، عادت وقتیه و عددیه وی از اول تا پنجم است هر گاه دو ماه پشت سر هم از دهم تا هفدهم خون ببیند عادت قبلی وی به هم خورده و به عادت هفت روزه از دهم تا هفدهم در هر ماه تبدیل می‌شود.

مسأله ۵۲۴. با مشاهده یک حیض مخالف، عادت شرعی زن از بین نمی‌رود مثلاً زنی كه در هر ماه، عادت وی از اول تا هفتم ماه است هر گاه یک بار بر خلاف عادت خود از دهم تا پانزدهم خون ببیند، عادتش به هم نمی‌خورد و همچنان از اول تا هفتم در هر ماه خواهد بود.

مسأله ۵۲۵. هر گاه زن دو بار حیض ببیند که با عادت قبلیش مخالف است ولی خود آن دو حیض هم با یکدیگر متفاوت می‌باشد، عادت قبلیش از بین رفته و زن، مضطربه به حساب می‌آید مثلاً زنی كه در هر ماه عادت وی از اول تا هفتم ماه است اگر دو ماه پشت سر هم به طور مختلف برخلاف عادت خود خون ببیند، ماه اول از دهم تا پانزدهم و ماه دوم از بیستم تا بیست و ششم، در این حال عادت قبلی‌اش از بین رفته و باید به احكام زن مضطربه عمل نماید.

اقسام زنان حائض


مسأله ۵۲۶. زنان حائض شش قسم‌اند:

اوّل: دارای عادت وقتیه و عددیه دوّم: دارای عادت وقتیه سوّم: دارای عادت عددیه

این سه قسم دارای عادت می‌باشند که چگونگی محقّق شدن این عادت‌ها در مسائل قبل ذکر شد.

چهارم: مضطربه: و آن زنی است كه چند ماه خون دیده ولی عادت معیّنی پیدا نكرده یا عادتش به هم خورده و عادت تازه‌ای پیدا نكرده است.

پنجم: مبتدئه: و آن زنی است كه دفعه اوّل خون دیدنِ اوست.

ششم: ناسیه: و آن زنی است كه عادت خود را فراموش كرده است.

این سه دسته دارای عادت نیستند و هر كدام این شش قسم، احكامی دارند كه در مسائل بعد به توضیح آن پرداخته می‌شود.

دارای عادت وقتیه و عددیه

مسأله ۵۲۷. زنانی كه عادت وقتیه و عددیه دارند، دو دسته‌اند:

اوّل:زنی كه دو ماه پشت سر هم در وقت معیّن خون حیض ببیند و در وقت معیّن هم پاک شود، مثلاً دو ماه پشت سر هم از روز اوّل ماه خون ببیند و روز هفتم پاک شود كه عادت حیض این زن از اوّل ماه تا هفتم است.

دوم:زنی كه دو ماه پشت سر هم در وقت معیّن خون حیض ببیند و بعد از آن كه سه روز یا بیشتر خون دید یک روز یا بیشتر پاک شود و دوباره خون ببیند و تمام روزهایی كه خون دیده با روزهایی كه در وسط پاک بوده از ده روز بیشتر نشود همچنین همه روزهایی كه خون دیده و روزهایی كه در وسط پاک بوده در هر دو ماه به یک اندازه باشد، چنین زنی، دارای عادت وقتیه و عددیه می‌باشد و عادت او به اندازه روزهایی است كه خون دیده نه به ضمیمه روزهایی كه در وسط پاک بوده است، مثلاً اگر در دو ماه پشت سرهم از روز اوّل ماه تا سوم خون ببیند و سه روز پاک شود و دوباره سه روز خون ببیند، عادت این زن شش روزِ پراکنده می‌شود و در سه روز پاكی كه در وسط است كه آن را پاكی بین دو خون می‌نامند، بنابر احتیاط لازم، کارهایی که بر حائض حرام است را ترک کرده و کارهایی که بر غیر حائض واجب است را انجام دهد و امّا اگر مقدار روزهایی كه در ماه دوم خون دیده بیشتر یا كمتر باشد، این زن دارای عادت وقتیه است نه عددیه.

مسأله ۵۲۸. زنی كه عادت وقتیه و عددیه دارد، اگر در آغاز یا بین وقت عادت یا یک یا دو روز یا بیش از آن، زودتر خون ببیند طوری كه در عرف زنان بگویند عادتش جلو افتاده، اگرچه - آن خون، نشانه‌های حیض را نداشته باشد مثلاً خون زرد رنگ باشد - باید به احكامی كه برای زن حائض گفته شد عمل كند و چنانچه بعداً بفهمد حیض نبوده مثل این كه قبل از سه روز پاک شود، باید عبادت‌هایی را كه به جا نیاورده قضا نماید و امّا در غیر این دو صورت، مثل این كه آن قدر زودتر از عادتش خون ببیند كه نگویند عادتش جلو افتاده بلكه بگویند در غیر وقت خود خون دیده و یا آنكه بعد از گذشت ایام عادتش (هرچند با سپری شدن زمان كمی بعد از تمام شدن وقت عادت)، خون ببیند، چنانچه آن خون دارای نشانه‌های حیض - که در مسأله (467) ذکر شد - باشد، به احكامی كه برای زن‌های حائض گفته شد عمل نماید.

و همچنین اگر دارای نشانه‌های حیض نباشد ولی زن بداند كه آن خون سه روز ادامه پیدا می‌کند و اگر نداند كه سه روز ادامه پیدا می‌کند یا نه، احتیاط واجب آن است كه هم كارهایی كه بر مستحاضه واجب است را انجام دهد و هم كارهایی كه بر حائض حرام است، را ترک نماید.

مسأله ۵۲۹. زنی كه عادت وقتیه و عددیه دارد:

الف. اگر همه روزهای عادت و چند روز قبل از عادت و بعد از عادت، خون ببیند؛

ب. یا این‌که همه روزهای عادت را با چند روز قبل از عادت، خون ببیند؛

ج. یا این‌که همه روزهای عادت را به چند روز بعد از عادت خون ببیند؛

و در هر یک از سه مورد (الف، ب، ج)، خون‌هایی که دیده روی هم از ده روز بیشتر نشود: همه حیض است هرچند آن خون نشانه‌های حیض - که در مسأله (467) ذکر شد - را نداشته ‌باشد.

و اگر (در هر یک از سه مورد) خون‌هایی که دیده از ده روز بیشتر شود، فقط خونی که در روزهای عادت دیده حیض است، هرچند آن خون نشانه‌های حیض را نداشته ‌باشد و خونی که قبل یا بعد یا قبل و بعد عادت دیده استحاضه می‌باشد؛ هرچند نشانه‌های حیض را داشته باشد و هرچند یک یا دو روز قبل از عادتش باشد و باید عبادت‌هایی که در روزهای قبل یا بعد یا قبل و بعد عادت بجا نیاورده را قضا نماید. حتّی اگر خونِ روزهای عادت و خونی که تا روز دهم مشاهده می‌کند، با نشانه‌های حیض باشد و بقیه با نشانه‌های استحاضه باشد، بازهم تنها خون روزهای عادت، حیض و بقیه استحاضه می‌باشد.

د. اگر همه روزهای عادت را با سیزده روز یا بیشتر بعد از عادت به طور مستمر، خون ببیند، خون روزهای عادت حیض است وبقیه استحاضه می‌باشد و نمی‌تواند خون بعد از حداقل پاکی (ده روز) را حیض حساب کند.

ه‍‌ . اگر عادت وقتیه و عددیه او از نوع دوّمی است كه در مسأله (527) گذشت مثلاً عادت شرعی او به این گونه است كه سه روز اول ماه خون می‌بیند سپس روز چهارم تا ششم به مدّت سه روز پاک است و بعد هفتم تا نهم خون می‌بیند چنانچه در یک ماه بیشتر از ده روز مستمرّ خون ببیند مثلاً از اول ماه تا پانزدهم خون ببیند، خون‌های اول تا سوم ماه و هفتم تا نهم ماه حیض است و در روزهای چهارم تا هفتم بنابر احتیاط واجب کارهایی که بر حائض حرام است را ترک کرده و کارهایی که بر مستحاضه واجب است را انجام می‌دهد و خون‌های دهم تا پانزدهم ماه استحاضه است.

مسأله ۵۳۰. زنی كه عادت وقتیه و عددیه دارد:

الف. اگر مقداری از روزهای عادت را با چند روز قبل از عادت خون ببیند و روی هم از ده روز بیشتر نشود، همه حیض است و اگر از ده روز بیشتر شود، روزهایی كه در عادت خون دیده با چند روز قبل از آن - كه روی هم به مقدار عادت او شود - حیض و روزهای اوّل (ابتداء) را استحاضه قرار دهد.

ب. اگر مقداری از روزهای عادت را با چند روز بعد از عادت خون ببیند و روی هم از ده روز بیشتر نشود، همه حیض است و اگر بیشتر شود باید روزهایی كه در عادت خون دیده با چند روز بعد از آن، كه روی هم به مقدار عادت او شود، حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد.

مسأله ۵۳۱. زنی كه عادت وقتیه و عددیه دارد اگر بعد از آنكه سه روز یا بیشتر خون دید پاک شود و دوباره خون ببیند و فاصله بین دو خون كمتر از ده روز باشد و همه روزهایی كه خون دیده با روزهایی كه در وسط پاک بوده از ده روز بیشتر باشد و هر یک از دو خون طرف اول و دوم به تنهایی از ده روز بیشتر نباشد، چند صورت دارد:

1. آنكه تمام خونی كه دفعه اوّل دیده یا مقداری از آن در روزهای عادت باشد و خون دوم كه بعد از پاک شدن می‌بیند در روزهای عادت نباشد، در این صورت باید همه خون اوّل را حیض و خون دوم را استحاضه قرار دهد مگر آنكه خون دوم، نشانه‌های حیض را داشته باشد كه در این صورت، قسمتی از خون دوم كه با ضمیمه خون اوّل و پاكی بین آنها، روی هم از ده روز بیشتر نمی‌شود، حیض است و بقیه، استحاضه می‌باشد.

مثال اول: اگر عادت زنی از پنجم تا نهم به مدت پنج روز بوده، در صورتی كه یک ماه از پنجم تا نهم خون دیده و روز دهم پاک شود و از روز یازدهم تا شانزدهم خون ببیند و خون طرف دوم نشانه‌های حیض را نداشته باشد، خون‌هایی كه پنجم تا نهم در ایام عادت دیده حیض است و خون هایی كه از یازدهم تا شانزدهم دیده استحاضه می‌باشد و روز دهم پاک می‌باشد.

مثال دوم: اگر عادت زنی از پنجم تا نهم به مدّت پنج روز بوده، در صورتی كه یک ماه از پنجم تا نهم خون دیده و روز دهم پاک شود و از روز یازدهم تا شانزدهم خون ببیند و خون طرف دوم نشانه‌های حیض را دارا باشد، خون‌هایی كه از پنجم تا نهم در ایام عادت دیده و همچنین خون هایی که از یازدهم تا چهاردهم دیده حیض است و خون‌هایی كه در پانزدهم و شانزدهم دیده، استحاضه می‌باشد و در پاكی وسط كه آن را پاکی بین دو خون می‌نامند، بنابر احتیاط واجب کارهایی که بر حائض حرام است را ترک کرده و کارهایی که بر غیر حائض واجب است را انجام دهد.

2. آنكه خون اوّل در روزهای عادت نباشد و تمام خون دوم یا مقداری از آن در روزهای عادت باشد كه باید همه خون دوم را حیض و خون اوّل را استحاضه قرار دهد.

مثال:اگر عادت زنی از یازدهم تا پانزدهم ماه به مدّت پنج روز بوده در صورتی كه یک ماه از پنجم تا نهم خون دیده و روز دهم، پاک شود و از روز یازدهم تا پانزدهم خون ببیند، خون‌هایی كه از یازدهم تا پانزدهم در ایام عادت دیده، حیض است و خون‌هایی كه قبل از آن از پنجم تا نهم دیده، استحاضه می‌باشد و روز دهم هم پاک است.

3. آنكه هر دو خون در روزهای عادت نباشد، در این صورت، اگر یكی دارای نشانه‌های حیض باشد و دیگری دارای نشانه‌های حیض نباشد، خونی كه صفات حیض را داراست حیض قرار دهد و خونی را كه صفات حیض ندارد، استحاضه قرار دهد، امّا اگر هر دو خون، نشانه‌های حیض را داراست یا هیچ‌یک از دو خون نشانه‌های حیض را نداشته باشد، باید خونِ طرف اول را حیض و خونِ طرف دوم را استحاضه قرار دهد هرچند احتیاط مستحب است كه در هر دو خون احتیاط کند، خصوصاً در صورتی كه هر دو خون نشانه‌های حیض را نداشته باشد.

مثال:اگر عادت زنی از اول تا پنجم ماه به مدّت پنج روز بوده، در صورتی كه یک ماه در روزهای عادت خون نبیند و از روز هفتم تا یازدهم خون دیده و دو روز پاک شود و از روز چهاردهم تا هجدهم خون ببیند و خونِ طرف اول، صفات حیض را نداشته باشد و خون طرف دوم، صفات حیض را دارا باشد، خون‌هایی كه از روز چهاردهم تا هجدهم دیده، حیض است و خون‌هایی كه از روز هفتم تا یازدهم دیده استحاضه می‌باشد و روزهای دوازدهم و سیزدهم پاک است و صورت‌های دیگر مسأله، در مسأله بعد ذکر می‌شود.

مسأله ۵۳۲. زنی كه عادت وقتیه و عددیه دارد اگر بعد از آن كه سه روز یا بیشتر خون دید پاک شود و دوباره خون ببیند و فاصله بین دو خون كمتر از ده روز باشد و همه روزهایی كه خون دیده با روزهایی كه در وسط پاک بوده از ده روز بیشتر باشد و هر یک از دو خون طرف اول و دوم به تنهایی از ده روز بیشتر نباشد (ادامه صورت‌های مسأله قبل):

1. اگر مقداری از خون اوّل و دوم در روزهای عادت باشد و خون اوّلی كه در روزهای عادت بوده از سه روز كمتر نباشد و با پاكی وسط و مقداری از خون دوم كه آن هم در روزهای عادت بوده از ده روز بیشتر نباشد، در این صورت آن مقدار از هر دو خون كه در ایّام عادت بوده، حیض است و احتیاط واجب آن است كه در پاكی وسط كه آن را پاكی بین دو خون می‌نامند كارهایی كه بر غیر حائض واجب است را انجام دهد و کارهایی که بر حائض حرام است را ترک كند و مقداری از خون دوم كه بعد از روزهای عادت بوده، استحاضه است و امّا مقداری از خون اوّل كه قبل از روزهای عادت بوده چنانچه عرفاً بگویند كه عادتش جلو افتاده، حکم حیض را دارد، مگر آن كه حیض قرار دادن آن باعث آن شود كه بعضی از خون دوم كه در روزهای عادت بوده یا تمام آن از ده روز حیض خارج شود كه در این صورت، حکم استحاضه را دارد. در این مورد سه مثال ذكر می‌شود:

مثال اول:اگر عادت زن از سوم ماه تا دهم به مدّت هشت روز بوده در صورتی كه یک ماه از اوّل تا ششم خون ببیند، طوری كه در عرف زنان بگویند عادتش جلو افتاده و دو روز پاک شود و بعد از نهم تا پانزدهم خون ببیند، خون‌هایی كه از اوّل تا ششم و در نهم و دهم دیده حیض است و خون‌هایی كه از یازدهم تا پانزدهم دیده استحاضه می‌باشد و در پاكی وسط كه آن را پاكی بین دو خون می‌نامند بنابر احتیاط واجب کارهایی که بر حائض حرام است را ترک کرده و کارهایی که برغیرحائض واجب است را انجام می‌دهد.

مثال دوم: اگر عادت زن از دهم تا هجدهم ماه به مدّت نه روز بوده، در صورتی كه یک ماه از هفتم تا چهاردهم خون ببیند، به طوری كه در عرف زنان بگویند عادتش جلو افتاده و دو روز پاک شود و بعد از هفدهم تا بیستم خون ببیند، خون‌هایی كه از نهم تا چهاردهم و در هفدهم و هجدهم دیده، حیض است و نمی‌توان روز هفتم و هشتم را هم حیض قرار داد زیرا باعث می‌شود كه روزهای هفدهم و هجدهم واقع در ایام عادت از ده روز حیض خارج گردد.

مثال سوم: اگر عادت زن از دهم تا نوزدهم ماه به مدّت ده روز بوده، در صورتی كه یک ماه از هفتم تا چهاردهم خون ببیند، طوری كه در عرف زنان بگویند عادتش جلو افتاده و دو روز پاک شود و بعد از هفدهم تا بیستم خون ببیند، خون‌هایی كه از دهم تا چهاردهم و از هفدهم تا نوزدهم دیده، حیض است و نمی‌توان روزهایی كه جلوتر از عادت خون دیده یعنی روزهای هفتم تا نهم را هم حیض قرار داد زیرا موجب می‌شود كه روزهای هفدهم تا نوزدهم واقع در ایام عادت از ده روز حیض خارج گردد.

2. آنكه مقداری از خون اوّل و دوم در روزهای عادت باشد ولی آن مقدار از خون اوّل كه در روزهای عادت بوده از سه روز كمتر باشد، در این صورت:

الف. خون اول كه در ایام عادت واقع شده به ضمیمه مقداری از خون قبل كه روی هم سه روز شود، حیض است بلكه باید همه خون سابق - در صورتی كه در عرف زنان بگویند عادتش جلو افتاده - را حیض قرار دهد به شرط آنكه این امر باعث نشود كه بعضی از خون طرف دوم كه در روزهای عادت بوده یا تمام آن، از ده روز حیض خارج شود.

ب. همچنین مقداری از خون طرف دوم كه در ایام عادت واقع شده، حیض است به شرط آنكه مجموع خون‌ها و پاكی بین آنها، با ملاحظه حیض قرار دادن خون طرف اول به ضمیمه مقداری از خون قبل از طرف اول كه كمترین مقدار حیض یعنی سه روز را كامل می‌کند، از ده روز بیشتر نشود و بقیه آن، استحاضه است. برای روشن شدن حكم، سه مثال ذكر می‌شود:

مثال اول: اگر عادت زن از چهارم تا دهم به مدّت هفت روز بوده و اكنون از روز اول ماه تا چهارم خون دیده و دو روز پاک بوده و از روز هفتم تا دوازدهم خون دیده، باید خون‌های روز اول تا چهارم و هفتم تا دهم را حیض قرار دهد و خون روز یازدهم و دوازدهم استحاضه است و در پاكی وسط بنابر احتیاط واجب کارهایی که بر حائض حرام است را ترک کرده و کارهایی که بر غیر حائض واجب است را انجام ‌دهد.

مثال دوم: اگر عادت زن از چهارم تا دوازدهم به مدّت نه روز بوده و اكنون از روز اول ماه تا چهارم خون دیده و دو روز پاک بوده و از روز هفتم تا پانزدهم خون دیده، باید خون‌های روز دوم تا چهارم و هفتم تا یازدهم را حیض قرار دهد و خون روز اول و روزهای دوازدهم تا پانزدهم، استحاضه است و در پاكی وسط بنابر احتیاط واجب کارهایی که بر حائض حرام است را ترک کرده و کارهایی که بر غیر حائض واجب است را انجام ‌دهد و این زن نمی‌تواند خون روز اول را حیض قرار دهد زیرا باعث می‌شود كه قسمتی از خون طرف دوم كه در روزهای عادت بوده یعنی روز یازدهم از ده روزِ حیض خارج شود.

مثال سوم: اگر عادت زن از پنجم تا دوازدهم به مدّت هشت روز بوده و اكنون از روز اول ماه تا پنجم خون دیده و پنج روز پاک بوده و روز یازدهم و دوازدهم خون دیده، خون‌های روز سوم تا پنجم و روز یازدهم و دوازدهم، حیض است و خونِ روز اول و دوم، استحاضه است و و در پاكی وسط بنابر احتیاط واجب کارهایی که بر حائض حرام است را ترک کرده و کارهایی که بر غیر حائض واجب است را انجام ‌دهد و این زن نمی‌تواند خون روز اول و دوم را حیض قرار دهد زیرا باعث می‌شود كه تمام خون طرف دوم كه در روزهای عادت بوده، یعنی روز یازدهم و دوازدهم از ده روزِ حیض خارج شود.

مسأله ۵۳۳. زنی كه عادت وقتیه و عددیه دارد، اگر در وقت عادت، خون نبیند و در غیر آن وقت به تعداد روزهای حیضش خون ببیند، باید همان را حیض قرار دهد، چه قبل از وقت عادت دیده باشد چه بعد از آن، چه نشانه‌های حیض را دارا باشد یا نشانه‌های حیض را نداشته باشد.

مسأله ۵۳۴. زنی كه عادت وقتیه و عددیه دارد، اگر در وقت عادت خود سه روز یا بیشتر خون ببیند و تعداد روزهای آن كمتر یا بیشتر از روزهای عادت او باشد ولی از ده روز بیشتر نشود و در غیر ایام عادت در قبل از آن یا بعد از آن به تعداد روزهای عادت خویش خون ببیند و بین دو خون پاكی فاصله شود، در اینجا كه وقت و عدد با هم تعارض دارند چند صورت دارد:

1. آنكه مجموع آن دو خون با پاكی میان آن‌ها از ده روز بیشتر نشود، در این صورت مجموع دو خون یک حیض حساب می‌شود و در پاكی وسط كه آن را پاكی بین دو خون می‌نامند بنابر احتیاط واجب کارهایی که بر حائض حرام است را ترک کرده و کارهایی که بر غیر حائض واجب است را انجام ‌دهد.

2. آنكه پاكی میان آن دو خون، ده روز یا بیشتر باشد، در این صورت هر كدام از آن‌ها حیض جداگانه قرار داده می‌شوند، چه نشانه‌های حیض را دارا باشد یا نشانه‌های حیض را نداشته باشد.

3. آنكه پاكی میان آن دو خون كمتر از ده روز و مجموع دو خون با پاكی در بین، بیشتر از ده روز باشد، در این صورت وقت بر عدد مقدّم می‌شود و باید خونی را كه در وقت دیده، حیض و خونی را كه خارج وقت دیده، استحاضه قرار دهد.

دارای عادت وقتیه

مسأله ۵۳۵. زن‌هایی كه عادت وقتیه دارند و اوّل عادت آنان معیّن می‌باشد، دو دسته‌ هستند:

اوّل:زنی كه دو ماه پشت سر هم در وقت معیّن خون حیض ببیند و بعد از چند روز پاک شود ولی تعداد روزهای آن در هر دو ماه یک اندازه نباشد، مثلاً دو ماه پشت سر هم، روز اوّل ماه خون ببیند ولی ماه اوّل، روز هفتم و ماه دوم، روز هشتم از خون پاک شود كه این زن باید روز اوّل ماه را عادت حیض خود قرار دهد.

دوم:زنی كه دو ماه پشت سر هم در وقت معیّن سه روز یا بیشتر خون حیض ببیند و بعد پاک شود و دو مرتبه خون ببیند و تمام روزهایی كه خون دیده با روزهایی كه در وسط پاک بوده از ده روز بیشتر نشود ولی تعداد روزهای آن در ماه دوم كمتر یا بیشتر از ماه اوّل باشد، مثلاً در ماه اوّل هشت روز و در ماه دوم نُه روز باشد ولی در هر دو ماه از اوّل ماه خون دیده باشد كه این زن هم باید روز اوّل ماه را روز اوّل عادت حیض خود قرار دهد و ایامی را كه خون دیده حیض است و در پاكی وسط كه آن را پاكی بین دو خون می‌نامند، بنابر احتیاط واجب کارهایی که بر حائض حرام است را ترک کرده و کارهایی که بر غیر حائض واجب است را انجام دهد.

مسأله ۵۳۶. زنانی كه عادت وقتیه دارند و آخرِ عادت آنان معیّن باشد، دو دسته‌اند:

اوّل:زنی كه دو ماه پشت سر هم خون حیض ببیند و بعد از چند روز در وقت معیّن پاک شود ولی تعداد روزهای آن در هر دو ماه یک اندازه نباشد مثلاً ماه اوّل، روز سوم و ماه دوم، روز پنجم خون آغاز شود و در هر دو ماه روز نهم پاک شود، این زن باید روز نهم را انتهای عادت حیض خود قرار دهد و اثر این قرار دادنِ عادت این است که اگر مثلاً در ماه دیگر اتّفاقاً خون از ده روز بیشتر شود و تا پانزدهم ماه ادامه یابد كه در این صورت، خونی كه زن بعد از نهم ماه تا پانزدهم مشاهده می‌کند، استحاضه است.

دوم:زنی كه دو ماه پشت سر هم سه روز یا بیشتر خون حیض ببیند و بعد پاک شود و دو مرتبه خون ببیند و در وقت معیّن پاک شود و تمام روزهایی كه خون دیده با روزهایی كه در وسط پاک بوده از ده روز بیشتر نشود ولی تعداد روزهای آن در ماه دوم كمتر یا بیشتر از ماه اوّل باشد مثلاً در ماه اوّل از سوم تا پنجم خون دیده و دو روز پاک بوده و از هشتم تا دهم خون دیده است و در ماه دوم از اول تا پنجم خون دیده و یک روز پاک بوده و از هفتم تا دهم خون دیده است، این زن باید روز دهم را انتهای عادت حیض خود قرار دهد و اثر این قرار دادنِ عادت آن است که اگر مثلاً در ماه دیگر اتّفاقاً خون از ده روز بیشتر شود و تا پانزدهم ماه ادامه یابد كه در این صورت خونی كه زن بعد از دهم ماه تا پانزدهم مشاهده می‌کند استحاضه است و دو خون قبل از آن، حیض است و در پاكی وسط، بنابر احتیاط واجب کارهایی که بر حائض حرام است را ترک کرده و کارهایی که بر غیر حائض واجب است را انجام دهد.

مسأله ۵۳۷. زنی كه عادت وقتیه دارد، اگر در آغاز یا بین وقت عادت یا یک یا دو روز یا بیش از آن زودتر خون ببیند به طوری كه درعرف زنان بگویند عادتش جلو افتاده - هرچند آن خون نشانه‌های حیض را نداشته باشد مثلاً خون زرد رنگ باشد - باید به احكامی كه برای زن حائض ذکر شد عمل كند و چنانچه بعداً بفهمد حیض نبوده، مثل این كه قبل از سه روز پاک شود، باید عبادت‌هایی را كه به جا نیاورده، قضا نماید و اگر وقت باقی است، آنها را انجام دهد و امّا در غیر این دو صورت، مثل اینكه آن قدر زودتر از عادتش خون ببیند كه نگویند عادتش جلو افتاده بلكه بگویند در غیر وقت خود خون دیده و یا آنكه بعد از گذشت ایام عادتش (هرچند با سپری شدن زمان كمی بعد از تمام شدن وقت عادت)، خون ببیند، چنانچه آن خون دارای نشانه‌های حیض باشد به احكامی كه برای زن‌های حائض ذکر شد عمل نماید و همچنین اگر دارای نشانه‌های حیض نباشد ولی بداند كه آن خون سه روز ادامه پیدا می‌کند و اگر نداند كه سه روز ادامه پیدا می‌کند یا نه، احتیاط لازم آن است كه هم كارهایی كه بر مستحاضه، واجب است را انجام دهد و هم كارهایی كه بر حائض، حرام است را ترک نماید.

مسأله ۵۳۸. زنی كه عادت وقتیه دارد اگر در وقت عادت خود خون ببیند و مقدار آن خون بیش از ده روز باشد و خون او تنها دارای نشانه‌های حیض باشد هرچند درجات و مراتب آنها متفاوت باشد مانند اینكه قسمتی از آن، سیاه رنگ و قسمتی، قرمزِ تیره باشد یا تنها دارای نشانه‌های استحاضه باشد، مثلاً زرد رنگ باشد - هرچند درجات زردی آن با هم متفاوت باشد - باید اگر ممكن است مقدار ایام عادت بعضی از خویشان خود را حیض قرار دهد، چه آن خویشاوند، تنها از طرف پدر یا مادر به او منسوب باشد یا از هر دو طرف به او منسوب باشد، زنده باشد یا مرده، ولی با رعایت دو شرط زیر:

اوّل:آنكه نداند مقدار عادت آن خویشاوند، مخالف با مقدار حیض خودش می‌باشد[۱۰] و مخالفت در مقدار حیض مثل آن است كه خودش در زمان جوانی و قوّت مزاج باشد و آن زن نزدیک به سنّ یائسگی باشد كه مقدار عادت معمولاً كم می‌شود و یا عکس این صورت و نیز مثل زنی که علاوه بر عادت وقتیه، دارای عادت عددیه ناقصه[۱۱] هم هست و مثلاً در هر ماه از دهم ماه یا به مدّت پنج روز خون می‌بیند و یا هفت روز، چنین زنی اگر در یک ماه بیشتر از ده روز خون ببیند نمی‌تواند به عادت بعضی از خویشانش که کمتر از پنج روز یا بیشتر از هفت روز خون می‌بیند، رفتار کند.

دوم:آنكه نداند مقدار عادت آن زن با مقدار عادت دیگر خویشانش كه دارای شرط اوّل هستند تفاوت دارد ولی اگر مقدار تفاوت بسیار كم باشد كه حساب نشود، ضرر ندارد.

و اگر این كار (مراجعه به خویشاوندان) ممكن نیست، مخیّر است كه از سه روز تا ده روز هر تعداد روزی را كه مناسب مقدار حیضش می‌بیند، آن را حیض قرار دهد و بهتر آن است كه هفت روز قرار دهد، در صورتی كه آن را مناسب خود ببیند؛ البتّه همان طور كه ذکر شد، اگر زن دارای عادت ناقصه عددیه هم هست، مانند زنی كه در هر ماه از اول ماه یا به مدّت پنج روز خون می‌بیند یا شش روز، چنین زنی نمی‌تواند عددی را انتخاب نماید كه كمتر از پنج روز یا بیشتر از شش روز باشد.

شایان ذكر است عددی را كه زن با رجوع به خویشاوندان یا با انتخاب عدد به عنوان حیض، بر می‌گزیند، باید از ابتدای خون در نظر بگیرد به شرط آنكه با حیض قبلیش، ده روز فاصله شده باشد. همچنین باید تعداد روزهایی را كه حیض قرار می‌دهد موافق با وقت عادتش باشد، آن‌طور كه در مسأله (540) خواهد آمد.

مسأله ۵۳۹. زنی كه عادت وقتیه دارد اگر در وقت عادت خود خون ببیند و مقدار آن خون بیش از ده روز باشد و بعضی از روزها خون او نشانه‌های حیض را داشته باشد - هرچند درجات و مراتب آنها متفاوت باشد، مانند این كه قسمتی از آن سیاه رنگ و قسمتی قرمز تیره باشد - و بعضی روزها نشانه‌های حیض را نداشته باشد مثلاً زرد رنگ باشد هرچند درجات زردی آن با هم متفاوت باشد داراى سه صورت است:

الف. روزهایی كه به نشانه حیض است از سه روز كمتر و از ده روز بیشتر نباشد که در این صورت، آن را حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد.

ب. خون با نشانه حیض از سه روز كمتر باشد، كه در این صورت آن را حیض قرار داده و تعداد روزهای آن را با یكی از دو راهی كه در مسأله قبل ذکر شد (رجوع به خویشاوندان یا انتخاب عدد) تعیین نماید و تكمیل عدد و روزها در صورت امكان، از خونی كه بعد از خونِ دارای صفات حیض است، انجام می‌شود.

 ج. خون با نشانه حیض، بیشتر از ده روز باشد كه در این صورت تعداد روزهای حیض خود را با یكی از دو راهی كه در مسأله قبل ذکر شد (رجوع به خویشاوندان یا انتخاب عدد) تعیین نماید و آن تعداد روز را از ابتدای خونِ دارای نشانه حیض، حیض در نظر می‌گیرد و بقیه خون را استحاضه قرار می‌دهد.

شایان ذكر است در هر سه صورت «الف» و «ب» و «ج»، تفاوتی بین اینكه آن روزها مطابق با وقت باشد یا نباشد، نیست مثلاً زنی كه عادت وقتیه‌اش اول ماه است اگر از اول ماه تا پانزدهم ماه خون ببیند و این خون از چهارم تا نهم دارای نشانه‌های حیض باشد، باید چهارم تا نهم را حیض قرار دهد و روزهای اول تا سوم و دهم تا پانزدهم، استحاضه است.

مسأله ۵۴۰. زنی که عادت وقتیه دارد، نمی‌تواند حیض را در غیر وقت عادت خود قرار دهد، پس اگر ابتدای زمان عادت او معلوم باشد مثل اینكه هر ماه از روز اوّل خون می‌دیده، چنانچه یک ماه از روز اول تا پانزدهم ماه خون ببیند و نتواند با نشانه‌های حیض، تعداد آن را معیّن نماید باید روز اول مشاهده خون یعنی اوّل ماه را حیض قرار دهد و در تعداد روزها، به آنچه در مسأله‌ (538) ذکر شد، عمل نماید و نمی‌تواند عدد برگزیده برای حیض را از روزهای بعد از روز اول مشاهده خون مثلاً روز دهم انتخاب نماید. همچنین اگر زنی كه صاحب عادت وقتیه است و آغاز آن یازدهم ماه است اگر یک ماه مثلاً از اول ماه تا هجدهم ماه خون ببیند، نمی‌تواند عدد برگزیده برای حیض خویش را از ابتدای ماه یا ده روز اول ماه قرار دهد هرچند خون روزهای اول نشانه‌های حیض را دارا باشد و نیز زنی كه عادت وقتیه‌ای دارد كه آخر آن معلوم می‌باشد و مثلاً پانزدهم ماه است، اگر در یک ماه از اول ماه تا شانزدهم ماه خون ببیند نمی‌تواند آخر عادت خود را مثلاً روز دهم ماه قرار دهد بلكه باید تعداد آن را طوری قرار دهد كه آخرِ آن، مطابق با انتهای وقت عادتش باشد.

مسأله ۵۴۱. زنی كه عادت وقتیه دارد و در وقت به كلّی خون نبیند ولی در غیر آن وقت خونی ببیند كه بیشتر از ده روز باشد و نتواند مقدار حیض را با نشانه‌های آن تشخیص دهد همانند زنی است كه در روزهای عادت خون دیده و خونش از ده روز بیشتر شده است.

مسأله ۵۴۲. زنی كه عادت وقتیه دارد اگر در وقت عادت خود خون ببیند و مقدار آن خون بیش از ده روز باشد و روزهایی كه با نشانه حیض است از سه روز كمتر و از ده روز بیشتر نباشد - مثلاً زنی که عادت وقتیه او اول ماه می‌باشد چنانچه از اول ماه چهار روز خون با نشانه حیض سپس چهار روز با نشانه استحاضه و دوباره چهار روز با نشانه حیض مشاهده كند - فقط خون اوّل را حیض قرار می‌دهد و بقیه استحاضه است. همچنین اگر از اول ماه، چهار روز خون با نشانه حیض سپس ده روز با نشانه استحاضه و دوباره چهار روز با نشانه حیض ببیند، فقط خون اوّل را كه دارای صفات حیض است حیض قرار می‌دهد و بقیه استحاضه است.

مسأله ۵۴۳. زنی كه عادت وقتیه دارد اگر بعد از آن كه سه روز یا بیشتر خون دید، پاک شود و دوباره خون ببیند و فاصله بین دو خون كمتر از ده روز باشد و همه روزهایی كه خون دیده با روزهایی كه در وسط پاک بوده از ده روز بیشتر باشد و هر یک از دو خون طرف اول و دوم به تنهایی از ده روز بیشتر نشود، مثل آن كه پنج روز خون ببیند و پنج روز پاک شود و دوباره پنج روز خون ببیند، در احكام مانند زنی است كه عادتش وقتیه و عددیه است كه در مسائل (531و532) ذکر شد.

دارای عادت عددیه

مسأله ۵۴۴. زنانی كه عادت عددیه دارند و تعداد روزهای آن معیّن است دو دسته هستند:

اوّل:زنی كه تعداد روزهای حیض او در دو ماه پشت سر هم یک اندازه باشد ولی وقتِ خون دیدن او یكی نباشد كه در این صورت هر چند روزی كه خون دیده عادت او می‌شود؛ مثلاً اگر ماه اوّل از روز اوّل تا پنجم و ماه دوم از یازدهم تا پانزدهم خون ببیند عادت او پنج روز می‌شود.

دوم:زنی كه دو ماه پشت سر هم سه روز یا بیشتر خون ببیند و یک روز یا بیشتر پاک شود و دو مرتبه خون ببیند و وقت دیدن خون در ماه اوّل با ماه دوم فرق داشته باشد كه در این صورت اگر تمام روزهایی كه خون دیده و روزهایی كه در وسط پاک بوده از ده روز بیشتر نشود و تعداد روزهایی كه خون دیده به یک اندازه باشد، تمام روزهایی كه خون دیده عادت حیض او می‌شود و بنابر احتیاط واجب، باید در روزهای وسط كه پاک بوده احتیاطاً كارهایی كه بر زن غیر حائض واجب است انجام دهد و كارهایی كه بر حائض، حرام است ترک نماید مثلاً اگر ماه اوّل از روز اوّل تا سوم خون ببیند و دو روز پاک شود و دوباره از ششم تا هشتم به مدّت سه روز خون ببیند و ماه دوم از یازدهم تا سیزدهم خون ببیند و دو روز پاک شود و دوباره از شانزدهم تا هجدهم سه روز خون ببیند، عادت عددیه او شش روز می‌شود و در پاکی بین، بنابر احتیاط واجب کارهایی که بر حائض حرام است را ترک کرده و کارهایی که بر غیر حائض واجب است را انجام دهد.

و امّا اگر در یک ماه مثلاً سه روز خون ببیند و پاک شود و دوباره خون ببیند و در ماه دوم، پنج روز خون دیده و پاک شود و دوباره خون ببیند و در هر دو ماه مجموع ایام خون با پاكی وسط، هشت روز باشد، در این صورت، این زن دارای عادت عددیه نیست، بلكه مضطربه حساب می‌شود كه حكمش بعداً ذکر می‌شود.

مسأله ۵۴۵. زنی كه عادت عددیه تنها دارد و وقت آن مشخّص نیست، همین که خونی را مشاهده کرد كه دارای نشانه‌های حیض است[۱۲]، آن را حیض قرار می‌دهد و به احكام زن حائض رفتار می‌کند. همچنین اگر خون دارای نشانه‌های حیض نباشد ولی بداند كه آن خون سه روز ادامه پیدا می‌کند و اگر نداند كه سه روز ادامه پیدا می‌کند یا نه، احتیاط واجب آن است كه هم كارهایی را كه بر مستحاضه واجب است، انجام دهد و هم كارهایی را كه بر حائض حرام است، ترک نماید.

مسأله ۵۴۶. زنی كه عادت عددیه دارد اگر كمتر یا بیشتر از تعداد روزهای عادت خود خون ببیند و از ده روز بیشتر نشود، تمام آن را حیض قرار دهد هرچند نشانه‌های حیض را دارا نباشد.

مسأله ۵۴۷. زنی كه عادت عددیه دارد اگر خون او از ده روز بیشتر شود، چنانچه همه خون‌هایی كه دیده بدون نشانه بوده مثلاً یک جور باشد و خون او تنها دارای نشانه‌های حیض باشد هرچند درجات و مراتب آنها متفاوت باشد مانند اینكه قسمتی از آن سیاه رنگ و قسمتی قرمزِ تیره باشد یا تنها دارای نشانه‌های استحاضه باشد مثلاً زرد رنگ باشد هرچند درجات زردی آن با هم متفاوت باشد، باید از موقع دیدنِ خون به تعداد روزهای عادتش، حیض و بقیه خون را استحاضه قرار دهد و اگر همه خون‌هایی كه دیده یک جور نباشد بلكه چند روز از آن نشانه حیض و چند روز دیگر نشانه استحاضه داشته باشد، اگر روزهایی كه خون، نشانه حیض را دارد با تعداد روزهای عادت او یک اندازه باشد، باید آن روزها را حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد و اگر روزهایی كه خون نشانه حیض دارد از روزهای عادت او بیشتر باشد، فقط به اندازه روزهای عادت حیض است و كم كردن و کاستن عدد در صورت امكان، از آخر انجام می‌شود بنابر این در این حال، عدد عادت را از ابتدای خونِ دارای نشانه‌های حیض قرار می‌دهد و بقیه خون استحاضه است و اگر روزهایی كه خون، نشانه حیض را دارد از روزهای عادت او كمتر است هرچند كمتر از سه روز باشد باید آن روزها را با چند روز دیگر كه روی هم به اندازه عادتش می‌شود حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد و این تكمیل در صورت امكان، از خونی كه بعد از خونِ دارای نشانه‌های حیض است صورت می‌گیرد بنابر این با كمک صفات و نشانه‌های حیض می‌توان وقت عادت عددیه را معیّن نمود، نه عدد آن را.

شایان ذكر است زنی كه مثلاً عادت عددیه پنج روزه دارد اگر مشاهده خون در او استمرار پیدا كند و قبل از گذشتن ده روز از خونی كه نشانه حیض دارد دوباره خونی ببیند كه آن هم نشانه خون حیض داشته باشد، مثل آن كه پنج روز خون سیاه و نُه روز خون زرد و دوباره پنج روز خون سیاه ببیند، باید خون اوّل را حیض و دو خون دیگر را استحاضه قرار دهد[۱۳]و امّا در صورتی كه پنج روز خون سیاه و ده روز خون زرد و دوباره پنج روز خون سیاه ببیند، باید خون اوّل و خون سوم كه دارای نشانه حیض است را، حیض و خون وسط را استحاضه قرار دهد.

مسأله ۵۴۸. همان طور که در مسأله (516) ذکرشد، زن می‌تواند عادت عددیه ناقصه داشته باشد. حال مثلاً زنی که عادت ناقصه او بین شش و هفت روز است، در صورتی كه خونش از ده روز بیشتر شود نمی‌تواند با نشانه‌های حیض یا در نظر گرفتن عادت بعضی از خویشانش و یا به انتخاب عدد، كمتر از شش روز یا بیشتر از هفت روز را حیض قرار دهد. بنابراین اگر عددی را كه با مراجعه به صفات یا خویشاوندان بدست آمده، پنج باشد، در این مورد نمی‌تواند عادت خود را پنج روز قرار دهد؛ بلكه باید مقدار یقینی از عادت خود را كه شش روز است حیض قرار دهد و اگر عددی را كه با مراجعه به صفات یا خویشاوندان بدست آمده، هشت روز باشد، در این مورد نمی‌تواند عادت خود را هشت روز قرار دهد بلكه باید بیشترین عددی كه احتمال می‌رود عادت او باشد یعنی عدد هفت را حیض قرار دهد.

4. مبتدئه

مسأله ۵۴۹. مبتدئه یعنی زنی كه دفعه اوّل خون دیدن اوست. حكم زن مبتدئه در این كه با مشاهده چه خونی می‌تواند آن را حیض قرار دهد، مانند حكم زنی است كه عادت عددیه تنها دارد كه در مسأله (545) ذکر شد.

مسأله ۵۵۰. اگر زن مبتدئه بیشتر از ده روز خون ببیند و همه خون‌هایی كه دیده، به یک شکل باشد - هرچند درجات و مراتب آن‌ها با هم متفاوت باشد - مانند اینکه همه با نشانه‌های حیض[۱۴] باشد، هرچند قسمتی از آن سیاه رنگ و قسمتی قرمز باشد، یا آن‌که همه خون‌ها با ویژگی استحاضه یعنی زرد رنگ باشد - هرچند درجات زردی آن با هم متفاوت باشد - باید مقدار عادت یكی از خویشان خود را حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد، چه آن خویشاوند، تنها از طرف پدر یا مادر به او منسوب باشد یا از هر دو طرف به او منسوب باشد، زنده باشد یا مرده، ولی با رعایت دو شرط زیر:

اوّل:آنكه نداند مقدار عادت او مخالف با مقدار حیض خودش می‌باشد[۱۵]، مثل آن كه خودش در زمان جوانی و قوّت مزاج باشد و آن زن نزدیک به سنّ یائسگی باشد كه مقدار عادت معمولاً كم می‌شود.

دوم:آنكه نداند مقدار عادت آن زن با مقدار عادت دیگر خویشانش كه دارای شرط اوّل هستند تفاوت دارد ولی اگر مقدار تفاوت بسیار كم باشد كه حساب نشود، ضرر ندارد.

و اگر این كار (مراجعه به خویشاوندان) ممكن نیست مخیّر است كه از سه روز تا ده روز هر تعداد روزی را كه مناسب مقدار حیضش می‌بیند حیض قرار دهد و بهتر آن است كه هفت روز قرار دهد در صورتی كه آن را مناسب خود ببیند.

مسأله ۵۵۱. مبتدئه اگر بیشتر از ده روز خونی ببیند كه چند روز آن نشانه حیض و چند روز دیگر نشانه استحاضه را داشته باشد، چنانچه خونی كه نشانه حیض دارد كمتر از سه روز و بیشتر از ده روز نباشد، همه آن، حیض است ولی اگر این زن مشاهده خون در او استمرار پیدا کند و قبل از گذشتن ده روز از خونی كه نشانه حیض دارد دوباره خونی ببیند كه آن هم نشانه خون حیض داشته باشد، مثل آن كه پنج روز خون سیاه و نُه روز خون زرد و دوباره پنج روز خون سیاه ببیند، باید خون اوّل را حیض و دو خون دیگر را استحاضه قرار دهد و امّا در صورتی كه پنج روز خون سیاه و ده روز خون زرد و دوباره پنج روز خون سیاه ببیند، باید خون اوّل و خون سوم كه دارای نشانه حیض است را، حیض و خون وسط را استحاضه قرار دهد.

مسأله ۵۵۲. مبتدئه اگر بیشتر از ده روز خونی ببیند كه چند روز آن نشانه حیض و چند روز دیگر آن نشانه استحاضه داشته باشد ولی خونی كه نشانه حیض دارد از سه روز كمتر باشد آن را حیض قرار دهد و عدد آن را با یكی از دو راهی كه توضیح آن در مسأله (550) ذکر شد (رجوع به خویشاوندان یا انتخاب عدد) تعیین نماید و این تكمیل در صورت امكان از خونی كه بعد از خونِ دارای نشانه‌های حیض است، صورت بگیرد نه از خون قبل و همچنین اگرخون با نشانه حیض بیشتر از ده روز باشد، قسمتی از آن را با یكی از همین دو راه كه توضیح آن ذکر شد، حیض قرار دهد و كم كردن و کاستن عدد در صورت امكان از آخر انجام شود، بنابراین در این حال، عدد برگزیده به عنوان حیض را از ابتدای خون دارای نشانه حیض در نظر می‌گیرد و بقیه خون را استحاضه قرار می‌دهد.

5. مضطربه

مسأله ۵۵۳. مضطربه یعنی زنی كه دو ماه پشت سر هم خون دیده ولی آن دو بار هم از جهت وقت و هم از جهت عدد با یکدیگر تفاوت داشته‌اند. حكم زن مضطربه در این كه با مشاهده چه خونی می‌تواند آن را حیض قرار دهد مانند حكم زنی است كه عادت عددیه تنها دارد كه در مسأله‌ (545) ذکر شد.

مسأله ۵۵۴. اگر زن مضطربه بیشتر از ده روز خون ببیند و همه خون‌هایی كه دیده یک جور باشد - با توضیحاتی که برای مبتدئه در مسأله (550) ذکر شد - حکمش مانند مبتدئه است، با این تفاوت که رجوع به خویشان در اینجا بنابر احتیاط واجب است.

شایان ذكر است این مطلب در زمانی است كه زن مضطربه اصلاً دارای عادت نباشد، امّا اگر دارای عادت ناقصه عددیه باشد - که توضیح آن در مسأله ۵۱۶ ذکر شد - وقتی می‌خواهد روزهای حیض خویش را طبق قاعده هایی که ذکر شد (رجوع به خویشان یا انتخاب عدد)، تعیین نماید، جایز نیست عددی را انتخاب کند که با عادت ناقصه‌اش سازگار نباشد، مثلاً زنی که عادت ناقصه اش همواره بیش از هشت روز است نباید هفت روز را انتخاب کند.

مسأله ۵۵۵. مضطربه اگر بیشتر از ده روز خونی ببیند كه چند روز آن نشانه حیض و چند روز دیگر نشانه استحاضه دارد، باید به دستوری كه برای زن مبتدئه در مسائل (551 و 552) ذکر شد عمل نماید و اگر دارای عادت ناقصه باشد، نكته‌ای را كه در مسأله قبل بیان شد رعایت نماید.

6. ناسیه

مسأله ۵۵۶. ناسیه یعنی زنی كه مقدار یا زمان عادت خود یا هر دو را فراموش كرده است، این زن اگر خونی ببیند كه كمتر از سه روز و بیشتر از ده روز نباشد همه آن حیض است، چه نشانه‌های حیض[۱۶] را دارا باشد و چه نشانه‌های حیض را نداشته باشد و اگر خون از ده روز بگذرد سه صورت دارد:

الف. ناسیه‌ای كه عادت عددیه داشته است.

ب. ناسیه‌ای كه عادت وقتیه داشته است.

ج. ناسیه‌ای كه عادت وقتیه و عددیه داشته است.

و حكم آنها در مسائل بعد ذکر می‌شود.

ناسیه‌ای كه عادت عددیّه داشته است

مسأله ۵۵۷. اگر زن بیشتر از ده روز خون ببیند و دارای عادت عددیه باشد ولی آن را به كلّی فراموش كرده باشد كه حتّی به طور اجمالی هم، زمان یا تعداد روزهای آن را به یاد نمی‌آورد در این صورت، این زن حكم مبتدئه را دارد كه در مسائل (550 تا 552) ذکر شد.

مسأله ۵۵۸. اگر زن بیشتر از ده روز خون ببیند و دارای عادت عددیه باشد و تعداد روزهای آن را فراموش كرده باشد ولی به طور اجمالی عدد آن را به یاد می‌آورد، این صورت دو حالت دارد:

الف. اگر تعداد روزهای حیض خود را با معیار‌های سه‌گانه در تعیین حیض یعنی مراجعه به صفات خون یا مراجعه به خویشان یا انتخاب عدد (هر کدام شرعاً وظیفه او ‌باشد[۱۷]) معین نماید، تعداد روزهای حیض، كمتر از مقدار یقینی عادتش می‌شود، مثلاً زنی كه عادتش را فراموش كرده و به طور اجمالی می‌داند كه عادتش هشت روز است یا نه روز و عددی كه طبق معیارهای سه‌گانه تعیین شده هفت باشد، در این مورد نمی‌تواند عادت خود را هفت روز قرار دهد بلكه باید مقدار یقینی از عادت خود را كه عدد هشت است، حیض قرار دهد.

ب اگر تعداد روزهای حیض خود را با معیار‌های سه‌گانه در تعیین حیض یعنی مراجعه به صفات خون یا مراجعه به خویشان یا انتخاب عدد (هر کدام شرعاً وظیفه او ‌باشد) معیّن نماید، تعداد روزهای حیض، بیشتر از مقدار یقینی عادتش باشد مثلاً زنی كه عادتش را فراموش كرده و به طور اجمالی می‌داند كه عادتش پنج روز است یا شش روز و عددی كه طبق معیارهای سه‌گانه تعیین شده هفت باشد، در این مورد نمی‌تواند عادت خود را هفت روز قرار دهد بلكه باید بیشترین عدد كه احتمال می‌رود عادت او باشد یعنی عدد شش را حیض قرار دهد.

و در غیر این دو مورد، عدد فراموش شده اثری ندارد و باید به حکم مبتدئه عمل شود، ولی اگر زن احتمال دهد كه عادتش بیشتر از عدد تعیین شده می‌باشد، احتیاط مستحب است كه کارهایی را که بر حائض حرام است، ترک کرده وکارهایی را که بر مستحاضه واجب است انجام دهد.

ناسیه‌ای كه عادت وقتیّه داشته است

مسأله ۵۵۹. اگر زن بیشتر از ده روز خون ببیند و دارای عادت وقتیه باشد ولی آن را به كلّی فراموش كرده باشد كه حتّی به طور اجمالی هم، زمان آن را به یاد نمی‌آورد در این صورت، این زن حكم مبتدئه را دارد كه در مسائل (550 تا552) ذکر شد.

مسأله ۵۶۰. اگر زن بیشتر از ده روز خون ببیند و دارای عادت وقتیه باشد و زمان آن را فراموش كرده باشد ولی به طور اجمالی زمان آن را به یاد می‌آورد، این صورت دو حالت دارد:

الف. اگر بداند زمان خاصی كه كمتر از سه روز است و فعلاً در این زمان هم خون دیده، جزئی از عادت وقتیه او بوده است ولی اول و آخر وقت را فراموش كرده، باید خونی كه صفات حیض را داراست و در این زمان هم باشد را حیض قرار دهد امّا اگر خونی كه صفات حیض را دارد در زمان مورد نظر نباشد، نمی‌تواند آن را حیض قرار دهد مثلاً اگر بداند روز هفدهم ماه جزء عادت او بوده یا عادت او در نیمه دوم ماه بوده است و اكنون از اوّل تا بیستم ماه خون دیده است، نمی‌تواند عادت خود را در ده روز اوّل قرار دهد حتّی اگر با نشانه‌های حیض باشد و ده روز دوم با نشانه‌های استحاضه باشد و چنین زنی، باید با رجوع به خویشاوندان و در صورت عدم امكانِ رجوع به خویشاوندان، عددی بین سه روز تا ده روز را با توضیحی که در مسأله (550) ذکر شده است، انتخاب كند به شرط آنکه در همان زمان باشد.

ب. اگر زمان خاصی كه جزئی از عادت وقتیه او باشد را نداند ولی به طور اجمالی بداند كه زمان عادت او تنها در قسمتی از ماه بوده است مثلاً نیمه اول ماه، در این صورت، زن حق ندارد خونی را كه دارای نشانه‌های حیض است ولی در نیمه دوم ماه است را حیض قرار دهد یا نمی‌تواند عددی را كه با رجوع به خویشاوندان یا انتخاب عدد برای حیضش انتخاب كرده، از نیمه دوم ماه برگزیند.

ناسیه‌ای كه عادت وقتیّه و عددیّه داشته است

مسأله ۵۶۱. اگر زن بیشتر از ده روز خون ببیند و دارای عادت وقتیه و عددیه باشد، این صورت، سه حالت دارد که در مسائل بعد به توضیح آن پرداخته می‌شود.

مسأله ۵۶۲. اگر زن بیشتر از ده روز خون ببیند و دارای عادت وقتیه و عددیه باشد و وقت عادت خویش را فراموش كرده ولی عدد آن را به یاد دارد، عدد حیض را طبق عدد عادت خویش قرار می‌دهد و در تعیین وقت به نشانه‌های خون مراجعه می‌کند و خونی را كه نشانه‌های حیض دارد با توضیحی كه در مسأله (560) پیرامون عادت وقتیه ذکر شد، حیض قرار می‌دهد و اگر با نشانه‌ها، امكان تعیین زمان حیض نبود، عادتش را از اولین زمان مشاهده خون قرار می‌دهد به شرط آنكه بتوان حیض را از آن زمان قرار داد و گرنه اولین زمان بعد از آن را حیض قرار دهد مثل اینكه بعد از حیض قبلی بدون آنكه حداقل پاکی (ده روز) فاصله شود خونی را ببیند كه از ده روز بیشتر شود، كه در این صورت زمان حیضش را بعد از فاصله شدن حداقل پاکی، انتخاب می‌كند.

مسأله ۵۶۳. اگر زن بیشتر از ده روز خون ببیند و دارای عادت وقتیه و عددیه باشد و عدد عادت خویش را فراموش كرده ولی وقت آن را به یاد داشته باشد، در این صورت، چنانچه اول وقت عادتش را می‌داند، خونی را كه در ایام عادتش می‌بیند حیض قرار می‌دهد هرچند نشانه‌های حیض را دارا نباشد و در تعیین عدد به نشانه‌های حیض مراجعه می‌کند و اگر امكان تعیین عدد با نشانه‌ها نبود، به خویشاوندان خویش مراجعه می‌کند و اگر آن هم ممكن نبود، مخیّر است عددی كه بین سه تا ده روز است را حیض قرار دهد البتّه در دو مورد كه بیان آنها در مسأله (558) گذشت هیچ یک از معیارهای سه‌گانه (رجوع به تمییز، خویشاوندان، انتخاب عدد) اعتباری ندارد.

مسأله ۵۶۴. اگر زن بیشتر از ده روز خون ببیند و دارای عادت وقتیه و عددیه باشد ولی وقت و عدد عادت خویش را فراموش كرده باشد، حكم در این صورت، از مسائل قبل معلوم می‌شود به عنوان مثال اگر به طور اجمالی نداندكه خون با روزهای عادتش مصادف بوده است یا نه و خون قابل تعیین از روی صفات نباشد (مثل همه خون یک جور باشد)، آن خون را حیض قرار می‌دهد و در تعیین تعداد روزهای آن به خویشاوندانش مراجعه نماید و اگر ممكن نبود عددی بین سه تا ده را حیض قرار می‌دهد، البتّه در دو موردی كه بیان آنها در مسأله (558) گذشت هیچ یک از معیارهای سه‌گانه (رجوع به تمییز، خویشاوندان، انتخاب عدد) اعتباری ندارد.

استبراء و استظهار در حیض


مسأله ۵۶۵. استبراء از خون حیض، عمل خاصی است كه زن برای آگاهی از وضعیت باطن مجرا و اینكه آیا آلوده به خون حیض است یا نه انجام می‌دهد. این استبراء در موردی انجام می‌شود كه زن دارای دو شرط باشد:

1. خونریزی‌اش قبل از ده روز در ظاهر قطع شده باشد.

2. یقین به پاكی باطن مجرا نداشته باشد و احتمال عقلایی دهد باطن مجرا پاک شده است. بنابراین اگر بداند باطن مجرا همانند ظاهر آن پاک شده است یا باطن مجرا بر خلاف ظاهر آن، پاک نیست نیازی به استبراء نمی‌باشد.

این استبراء كیفیت خاص واجبی ندارد و به هر شكلی بتوان از وضعیت باطن مجرا و پاكی یا آلودگی آن به خون كسب اطّلاع كند كافی است، مثلاً قدری پنبه داخل فرج نماید و مقداری صبر كند و اگر عادت او چنین است كه خون او برای مدّت كوتاهی در بین حیض قطع می‌شود - همچنان كه در بعضی زنان گفته شده است - باید بیش از آن مقدار صبر كرده و بعد پنبه را بیرون آورد و ببیند آلوده به خون شده یا نه، پس اگر سطح پنبه به لكّه زرد رنگی - هرچند بسیار كوچک - آلوده باشد هنوز حیض محسوب می‌شود و احكام مربوط به آن در مسأله بعد ذکر می‌شود.

مسأله ۵۶۶. اگر زن قبل از ده روز پاک شود و احتمال بدهد كه در باطن خون هست، یا باید عبادت‌ها را احتیاطاً انجام دهد یا استبراء كند و جایز نیست بدون استبراء عبادت‌ها را ترک كند، پس اگر استبراء كرد و پاک بود، غسل كند و عبادت‌های خود را به جا آورد و اگر پاک نبود - هرچند به آب اندک زرد رنگی آلوده باشد - چنانچه در حیض عادت ندارد یا مبتدئه است یا عادت او ده روز است، باید صبر كند كه اگر قبل از ده روز پاک شد، غسل كند و اگر سرِ ده روز پاک شد یا خون او از ده روز گذشت، سرِ ده روز غسل نماید و قبل از سپری شدن ده روز، هر وقت شک داشت كه خون در باطن هست یا قطع شده، استبراء را دوباره انجام می‌دهد و حكم صورتی كه در آن زن عادتش كمتر از ده روز است در مسأله بعد ذکر می‌شود.

مسأله ۵۶۷. اگر عادت زن كمتر از ده روز باشد، در بین ایام عادت هر وقت شک داشته باشد كه خون در باطن قطع شده یا نه استبراء می‌کند و در صورت آلودگی، بر حیض بودن باقی می‌ماند تا این كه ایام عادت سپری گردد؛ مگر آنكه قبل از آن پاک شود و اگر بعد از سپری شدن ایام عادت، شک در پاكی باطن دارد، استبراء می‌کند و اگر آلودگی باقی بود - هرچند به شكل لكّه زردِ كم رنگ - سه حالت پیش می‌آید:

الف. در صورتی كه بداند قبل از تمام شدن ده روز یا سرِ ده روز پاک می‌شود نباید غسل كند و تا پاكی صبر می‌کند.

ب. اگر می‌داند خون از ده روز بیشترمی‌شود، خون بعد از روزهای عادت استحاضه است بنابر این غسل نموده و وظایف مستحاضه را انجام می‌دهد.

ج. در صورتی كه شک دارد و احتمال می‌دهد كه آن خون، قبل از تمام شدن ده روز قطع می‌شود، احتیاط مستحب است كه یک روز عبادت را ترک نماید سپس غسل حیض نموده و اعمال مستحاضه را انجام دهد هرچند جایز است در صورتی که شک نسبت به وضعیت خون همچنان باقی است، بیشتر از یک روز (تا كامل شدن ده روز)، عبادت را ترک نماید. این ترک عبادت پس از سپری شدن ایام عادت را اصطلاحاً «استظهار» می‌نامند.

مسأله ۵۶۸. استظهار به معنای ترک عبادت و سایر كارهایی كه در حال حیض بر حائض حرام است، می‌باشد و زن در مدت استظهار احكام حائض را دارد، اصل عمل استظهار واجب نیست و مراعات آن احتیاط مستحب است و نوعی احتیاط در مورد حیض احتمالی به شمار می‌رود. استظهار در موردی انجام می‌شود كه زن دارای پنج شرط است:

1. دارای عادت عددیه باشد خواه عادتش وقتیه هم باشد یا نباشد.

2. عادت وی كمتر از ده روز باشد.

3. بیشتر از مقدار عادت خود خون ببیند.

4. نداند خون بعد از ایّام عادت از ده روز می‌گذرد یا نه.

5. حكم استظهار مخصوص زنی است كه خون دیدن او، پس از ایام عادت ادامه پیدا می‌كند و در مورد زنی كه قبل از ایّام عادتش خونی مشاهده می‌کند كه حکم استحاضه را دارد، سپس خون ادامه پیدا كرده و از عادتش بیشتر می‌شود، جاری نیست، مثلاً زنی كه عادت وقتیه و عددیه دارد و در ماه اول و ماه دوم ایّام عادت او از دهم تا پانزدهم ماه بوده است، اگر این زن در ماه سوم در ایّام عادت خون ببیند ولی این خون ادامه پیدا كند و تا ماه آینده قطع نشود پس از سپری شدن ایّام حیض در ماه چهارم، زن نداند خونریزی‌اش تا بعد از بیستم ماه ادامه پیدا می‌كند یا نه، چنین فردی دهم تا پانزدهم ماه چهارم را حیض قرار می‌دهد و بعد از تمام شدن ایام عادت یعنی پانزدهم ماه در صورت شک در وضعیت خون، باید وظایف مستحاضه را انجام دهد و نمی‌تواند استظهار نموده و عبادت را ترک نماید.

احکام لکّه بینی بانوان


مسأله ۵۶۹. اگر زنی که عادت وقتیه و عددیه دارد، بعد از سپری شدن ایام عادت و قبل ازگذشت ده روز از ابتدای روزهای عادتش لكّه بینی داشته باشد - هرچند لكّه‌های صورتی یا زرد رنگ خون - دو صورت دارد:

1. آن لکّه بینی، مستمر باشد یعنی بعد از سپری شدن ایام عادت خون به طور کامل قطع نشود و هر وقت زن وضعیت خون در باطن را امتحان می‌کند، پنبه آلوده به لكّه صورتی یا زرد رنگ می‌شود، در این صورت اگر لکه بینی قبل از ده روز قطع شود، حیض محسوب می‌شود و اگر بعد از ده روز قطع شود خونی که بعد از ایام عادت دیده خواه به شکل لکّه باشد یا زیاد، استحاضه محسوب می‌شود و چنانجه زن نداند لکّه بینی به طوری که ذکر شد، قبل از ده روز قطع می‌شود یا بعد از ده روز، به حکم استظهار که در مسأله (567 و 568) بیان شد عمل می‌نماید.

2. لکّه بینی مستمر نباشد هرچند به اینکه زن تنها یک لكّه صورتی یا زرد رنگ خون مشاهده نماید، حکم این صورت در قالب مثال ذکر می‌شود:

زنی که عادت وقتیه عددیه هفت روزه از اول ماه تا هفتم ماه دارد چنانچه در انتهای مدّت هفت روز، خون در ظاهر و باطن قطع شود و زن غسل حیض نماید سپس در روز نهم ماه، زن یک لکّه خون ببیند و قطع شود و بعد از آن در روز یازدهم ماه هم فقط یک لکّه خون مشاهده نماید و قطع شود، لکّه خونی که در روز نهم دیده حیض محسوب می‌شود و لکّه خونی که روز یازدهم دیده استحاضه محسوب می‌شود و پاکی بین روز هفتم تا نهم حکم پاکی بین دوخون را دارد که زن بنابر احتیاط واجب در آن کارهایی که بر حائض حرام است را ترک کرده و کارهایی که بر غیر حائض واجب است را انجام می‌دهد و پاکی بین روز نهم تا یازدهم پاکی حقیقی است و زن حکم زنان پاک را دارد، بنابر‌این چنین زنی، بعد از مشاهده لکّه‌ خون، در روز نهم و قطع شدن آن باید غسل حیض نماید و پس از آن پاک محسوب می‌شود و لکّه خون روز یازدهم استحاضه قلیله است که بر طبق احکام آن عمل می‌کند و چنانچه زن در روز هشتم ماه که پاک بوده، روزه ماه مبارک رمضان گرفته، احتیاط واجب آن است که آن را قضا نماید و قضای روز نهم که زن در آن خون حیض دیده واجب است و امّا روزه روز دهم و یازدهم ماه صحیح است و چنانچه فرض شود شوهرش او را در روز هشتم یا نهم در پاکی بین دو خون، طلاق داده باشد، بنابر احتیاط واجب این طلاق، صحیح محسوب نمی‌شود و صیغه طلاق دوباره خوانده شود. امّا اگر او را در روز دهم یا یازدهم طلاق داده، طلاق صحیح است و حکم مثال‌های دیگر نیز از آنچه قبلاً ذکر شده قابل استفاده است.

مسأله ۵۷۰. اگر زن قبل از ده روز پاک شود و بداند كه در باطن، خون نیست، باید برای عبادت‌های خود غسل حیض كند و آنها را انجام دهد هرچند گمان داشته باشد كه قبل از تمام شدن ده روز دوباره خون می‌بیند امّا چنانچه یقین یا اطمینان داشته باشد كه قبل از تمام شدن ده روز دوباره خون می‌بیند هرچند به شكل لكّه‌بینی و مشاهده خونِ زرد كم رنگ (حتّی مثل اینکه بداند یک بار این لكّه را خواهد دید)، همچنان كه ذکر شد، در فاصله پاکی بین، بنابراحتیاط واجب، احتیاطاً غسل حیض كند و عبادت‌های خود را به جا آورد و آن چه بر حائض حرام است را احتیاطاً ترک نماید.

مسائل متفرّقه حیض


مسأله ۵۷۱. در تمییز و تشخیص خون حیض از استحاضه در مواردی كه خون از ده روز بیشتر می‌شود، شرط است بعضی از روزها، خون دارای نشانه‌های حیض[۱۸] و بعضی دیگر از روزها، نشانه‌های استحاضه[۱۹] را دارا باشد، امّا شرط نیست خونِ دارای نشانه‌های حیض، همه صفات حیض را داشته باشد بلكه اگر یكی از صفات را هم داشته باشد كافی است ولی اگر بعضی از روزها خون دارای یكی از صفات حیض باشد و بعضی از روزهای دیگر خون دارای دو یا سه صفت از صفات حیض باشد، چنین خونی فاقد نشانه محسوب می‌شود همچنان كه اگر بعضی از روزها خون دارای بعضی از صفات حیض و در روزهای دیگر دارای بعضی دیگر از صفات حیض باشد چنین خونی بدون نشانه است. همچنین در خونی كه از ده روز می‌گذرد اگر خونی كه به صفت حیض است سه روز پراکنده در ضمن ده روز اول باشد، این خون بدون نشانه محسوب می‌شود.

مسأله ۵۷۲. مبتدئه و مضطربه و ناسیه و زنی كه عادت عددیه دارد، اگر خونی ببینند كه نشانه‌های حیض را داشته باشد یا یقین كنند كه سه روز طول می‌کشد، هرچند نشانه‌های حیض را نداشته باشد، باید عبادت را ترک كنند و چنانچه بعد بفهمند حیض نبوده، باید عبادت‌هایی را كه به جا نیاورده‌اند، قضا نمایند.

مسأله ۵۷۳. زنی كه معمولاً هر ماه یک مرتبه خون می‌بیند اگر در یک ماه دو مرتبه خون ببیند در حالی كه هر یک از دو خون از سه روز كمتر نیست و از ده روز هم بیشتر نیست و در بین دو خون پاک بوده، چنانچه روزهایی كه در وسط پاک بوده از ده روز كمتر نباشد، باید هر دو را حیض قرار دهد، هرچند یكی از آن دو خون یا هر دو نشانه‌های حیض را نداشته باشد یا در روزهای عادت نباشد.

مسأله ۵۷۴. زنی كه دارای عادت نبوده و دیدن خون در او استمرار پیدا کرده و بیشتر از ده روز خون دیده و از راه مختلف بودن صفاتِ خون، باید حیض را تشخیص دهد، چنانچه مثلاً سه روز یا بیشتر خونی ببیند كه نشانه حیض را دارد و آن خون، از ده روز بیشتر نشود و پس از آن ده روز یا بیشتر خونی ببیند كه نشانه استحاضه را دارد و دوباره سه روز یا بیشتر، خونی به نشانه‌های حیض ببیند و آن خون، از ده روز بیشتر نشود و مجموع خون‌های مشاهده شده متّصل به هم باشد، باید خون اوّل و خون آخر را كه نشانه‌های حیض داشته، حیض قرار دهد و خون وسط، استحاضه است امّا اگر زن دارای عادت وقتیه باشد، در این مثال، چنانچه یكی از دو خونی كه دارای نشانه‌های‌حیض است مطابق با روزهای عادتش باشد و خون دیگر در روزهای عادتش نباشد، فقط آنچه در ایام عادت است و نشانه‌های حیض را دارا است حیض قرار می‌دهد و بقیه، استحاضه می‌باشد.

مسأله ۵۷۵. اگر چند روز را حیض قرار دهد و عبادت نكند بعد بفهمد حیض نبوده است، باید نماز و روزه‌ای كه در آن روزها به جا نیاورده، قضا نماید و اگر چند روز را به گمان این كه حیض نیست، عبادت كند، بعد بفهمد حیض بوده، چنانچه آن روزها را روزه نیز گرفته باشد، باید قضا نماید.

نفاس


مسأله ۵۷۶. از وقتی كه اوّلین جزء بچّه از شكم مادر بیرون می‌آید، خونی كه زن تا فاصله ده روز می‌بیند، خون نفاس است، به شرط آنكه خون زایمان بر آن صدق كند و زن را در حال نفاس «نفساء» می‌گویند. بنابراین زنی كه از زایمان خون نمی‌بیند نفاس ندارد و نیز زنی که بعد از فاصله شدن مدّت طولانی از زایمان خون می‌بیند به گونه‌ای كه عرفاً نمی‌گویند آن خون، خون زایمان است - مثل اینكه خون را پس از سپری شدن ده روز از زایمان ببیند - نفاس ندارد.

مسأله ۵۷۷. در محاسبه ده روز نفاس توجّه به سه نكته لازم است:

1. ابتدای محاسبه ده روز، خونِ خارج شده بعد از زایمان است هرچند خون خارج شده در هنگام زایمان هم نفاس است ولی در شمارش روزها، داخل در ده روز نفاس نیست.

2. معیار در محاسبه ده روز، خروج خون است نه فقط زایمان. بنابر این اگر خون با تأخیر از زایمان خارج گردد، زمان خارج شدن خون ابتدای محاسبه ده روز است.

3. ابتدای محاسبه ده روز نفاس، روز است بنابر این اگر زایمان و دیدن خون در شب واقع شده، هرچند خون نفاس است، ولی جزء ده روز نفاس محسوب نمی‌گردد و روش محاسبه ده روز در نفاس، همانند ده روز حیض است كه در مسأله (481) ذكر شد.

مسأله ۵۷۸. خونی كه زن قبل از بیرون آمدن اوّلین جزء بچّه می‌بیند، نفاس نیست.

مسأله ۵۷۹. خون نفاس حدّ اقل معیّنی ندارد و ممكن است یک لحظه باشد ولی بیشتر از ده روز نفاس به حساب نمی‌آید.

مسأله ۵۸۰. اگر زن سزارین كند و نوزاد را از شكم یا پهلوی او خارج سازند، خونی كه از مجرای طبیعی بعد از سزارین بیرون می‌آید، نفاس است.

مسأله ۵۸۱. لازم نیست خلقت بچّه تمام باشد، بلكه اگر ناتمام نیز باشد، در صورتی كه از حالت عَلَقه كه خون بسته است و مُضْغَه كه قطعه گوشت است گذشته باشد و سقط شود، خونی كه می‌بیند، خون نفاس است.

مسأله ۵۸۲. هرگاه شک كند كه چیزی سقط شده یا نه، یا چیزی كه سقط شده بچّه است یا نه، لازم نیست بررسی كند و خونی كه از او خارج می‌شود، شرعاً خون نفاس محسوب نمی‌شود.

مسأله ۵۸۳. اگر زن نفساء خون واحدی ببیند و این خون از ده روز بیشتر نشود، همه آن نفاس است، پس چنانچه قبل از ده روز پاک شد، باید غسل كند و عبادت‌های خود را به جا آورد.

مسأله ۵۸۴. اگر زن نفساء خون واحدی ببیند و این خون از ده روز بگذرد، چنانچه در حیض عادت عددیه دارد، به اندازه روزهای عادت او نفاس و بقیه، استحاضه است و اگر عادت ندارد یعنی مبتدئه یا مضطربه است، تا ده روز، نفاس و بقیه، استحاضه می‌باشد و در این حال، به عادت خویشاوندان خویش در حیض یا نفاس یا عادت قبلی خویش در نفاس، رجوع نمی‌کند و اگر عادت خود را فراموش كرده، باید عادت را بالاترین عددی فرض كند كه احتمال می‌دهد و احتیاط مستحب است كسی كه عادت دارد، از روز بعد از عادت و كسی كه عادت ندارد، بعد از روز دهم تا روز هیجدهم زایمان، كارهای استحاضه را به جا آورد و كارهایی را كه بر نفساء حرام است، ترک كند.

مسأله ۵۸۵. اگر زن نفساء در دهه زایمان بیشتر از یک بار خون ببیند مثل اینكه دو خون یا سه خون یا چهار خون یا بیشتر، خون ببیند و پاكی بین آنها هم فرق ندارد كه زمانش كوتاه یا طولانی باشد، چنانچه روزهایی را كه خون دیده با روزهایی كه در وسط پاک بوده روی هم ده روز یا كمتر از ده روز باشد، تمام خون‌هایی كه دیده، نفاس است و بنابر احتیاط واجب، در روزهایی كه پاک بوده كه آن را پاکی بین دو خون می‌نامند، احتیاطاً عبادت‌های واجب را انجام دهد و كارهایی كه بر نفساء، حرام است، ترک نماید.

مسأله ۵۸۶. اگر زن نفساء بیش از یک بار خون ببیند مثل اینكه دو خون یا سه خون یا چهار خون یا بیشتر ببیند و آخرین خون از ده روز بیشتر شود، دو صورت دارد:

1. زن دارای عادت عددیه در حیض نباشد، این صورت حكم مسأله قبل را دارد یعنی مقداری از خون‌ها كه از ده روز بیشتر نمی‌شود، نفاس است و در روزهای پاک وسط آن خون‌ها، بنابر احتیاط واجب، کارهایی را که بر نفساء حرام است ترک کرده وکارهایی را که بر غیر نفساء واجب است انجام دهد و مقداری از خونِ آخر كه از ده روز بیشتر می‌شود، استحاضه است.

2. زن دارای عادت عددیه در حیض باشد، در این صورت خونی كه به عدد ایام عادت دیده، نفاس است و در مورد خونی که بعد از تعداد روزهای عادتش تا فاصله ده روز دیده، بنابر احتیاط واجب، کارهایی که بر نفساء حرام است را ترک کرده و کارهایی که بر مستحاضه واجب است را انجام دهد و خونی كه پس از روز دهم مشاهده می‌کند، نفاس نیست.

مسأله ۵۸۷. اگر زن از خون نفاس در ظاهر پاک شود و احتمال دهد كه در باطن خون باشد، یا باید احتیاطاً غسل كند و عبادت‌ها را انجام دهد یا باید استبراء كند و استبراء از خون نفاس همانند استبراء از خون حیض است و جایز نیست عبادت‌ها را بدون استبراء ترک كند و كیفیت استبراء در مسأله (565) ذکر شد.

مسأله ۵۸۸. اگر زن نفساء بیشتر از عدد عادتش در حیض - كه آن عادت كمتر از ده روز است - خون ببیند و نداند خون، قبل از ده روز قطع می‌گردد یا از ده روز می‌گذرد، حكم استظهار و ترک عبادت برای او همانند احكام استظهار زن حائض است كه در مسأله (567 و 568) گذشت و اگر زن نفساء قبل از ده روز در ظاهر پاک شود و احتمال بدهد كه در باطن خون باشد، وظیفه دارد استبراء نماید و حكم آن همانند احكام استبراء زن حائض است كه در مسأله (565) ذکر شد.

مسأله ۵۸۹. هم‌چنان که یکی از شرایط خون حیض آن است که از حیض قبلی حداقل ده روز (حد اقل پاکی) گذشته باشد، در موردحیضی که بعد از نفاس می‌باشد نیز لازم است حداقل ده روز پس از نفاس باشد، بنابر این اگر زن، بعد از تمام شدن نفاس تا فاصله ده روز خونی ببیند، آن خون استحاضه می‌باشد، ‌خواه خون به صفت حیض باشد یا نه و چه این‌که در روزهای عادت باشد یا نه و از این ده روز، به دهه استحاضه تعبیر می‌شود.

مسأله ۵۹۰. زنی كه در حیض، عادت عددیه دارد، چه اینكه وقتیه هم باشد یا وقتیه نباشد، اگر بعد از زایمان تا یک ماه یا بیشتر از یک ماه، پی در پی خون ببیند، به اندازه روزهای عادت او نفاس است و خونی كه بعد از نفاس تا ده روز می‌بیند هرچند عادت وقتیه هم داشته باشد و خون در روزهای عادت ماهانه‌اش باشد، استحاضه است؛ مثلاً زنی كه عادت حیض او از بیستم هر ماه تا بیست و هفتم آن ماه است، اگر روز دهم ماه زایمان نموده و تا یک ماه یا بیشتر، پی در پی خون ببیند، تا روز هفدهم، نفاس و از روز هفدهم تا ده روز - حتّی خونی كه در روزهای عادت خود كه از بیستم تا بیست و هفتم است می‌بیند - استحاضه می‌باشد و بعد از گذشتن ده روز، اگر عادت وقتیه داشته باشد و خونی را كه می‌بیند در روزهای عادتش نباشد، باید منتظر روزهای عادتش شود هرچند كه انتظارش یک ماه یا بیشتر طول بكشد و هر‌چند خون در این مدّت دارای نشانه‌های حیض باشد و اگر دارای عادت وقتیه نباشد، باید حیض خود را چنانچه ممكن است با نشانه‌های آن تعیین كند که روش آن در فصل حیض ذکر شد و اگر ممكن نیست مثل اینكه همه خونی را كه ده روز بعد از نفاس می‌بیند، یكسان باشد و یک ماه یا چند ماه به همین صفت ادامه پیدا كند، باید در هر ماه، حیض بعضی از خویشاوندان خود را با توضیحی كه در فصل حیض ذکر شد، برای خویش حیض قرار دهد و اگر این امر هم ممكن نیست، عددی را كه مناسب با خود می‌داند انتخاب نماید و توضیح آن نیز در فصل حیض بیان شد.

مسأله ۵۹۱. زنی كه در حیض، عادت عددیه ندارد، اگر بعد از زایمان تا یک ماه یا بیشتر از یک ماه خون ببیند، ده روز اوّل آن نفاس و ده روز دوم آن استحاضه است و امّا خونی كه بعد از آن می‌بیند ممكن است حیض باشد و ممكن است استحاضه باشد و برای تعیین حیض، باید به توضیحی كه در مسأله قبل ذکر شد عمل نماید.

احکام نفساء


مسأله ۵۹۲. آنچه بر حائض واجب است مثل قضای روزه‌های ماه مبارک رمضان، بر نفساء هم واجب می‌باشد.

مسأله ۵۹۳. رساندن جایی از بدن به خطّ قرآن بر نفساء، حرام است و موارد زیر نیز بنابر احتیاط واجب بر نفساء حرام می‌باشد:

 1. مسّ نام خداوند متعال و صفات مخصوص[۲۰] او.

 2. خواندن آیاتی كه سجده واجب دارند.

 3. توقّف در مساجد.

 4. داخل شدن در مسجد بدون آنكه عبور نماید ولی اگر از مسجد (غیر مسجدالحرام و مسجد پیامبر(صلى الله عليه و آله)) عبور كند مثل اینكه از یک درِ مسجد داخل و از درِ دیگر خارج شود، مانعی ندارد.

 5. وارد شدن به مسجدالحرام و مسجد پیامبر(صلى الله عليه و آله) هرچند از یک در داخل و از در دیگر خارج شود.

 6. گذاشتن چیزی در مسجد.

مسأله ۵۹۴. نزدیكی كردن با زن در حال نفاس، حرام می‌باشد ولی كفّاره ندارد.

مسأله ۵۹۵. طلاق دادن زنی كه در حال نفاس است، باطل می‌باشد. همچنین اگر زن در پاکی بین دو خون، كه معنای آن در مسأله (484) ذکر شد، طلاق داده شود، صحیح بودن این طلاق محلّ اشكال است، بنابر این لازم است احتیاط گردد به این صورت كه دوباره صیغه طلاق اجراء شود، مثلاً زنی كه سه روز خون نفاس دیده و روز چهارم و پنجم پاک بوده و در آن حال طلاق داده شده است سپس در روز ششم و هفتم خون نفاس مشاهده می‌کند یا آنكه در روز ششم تنها لكّه‌ای خون مشاهده می‌کند كه حکم به نفاس بودن آن می‌شود، صحیح بودن طلاق او محلّ اشكال است امّا بعد از آنكه زن از خون نفاس كلّاً پاک شد هرچند غسل نكرده باشد، طلاق او صحیح است.

استحاضه


یكی از خون‌هایی كه از زن خارج می‌شود، خون استحاضه است و زن را در موقع دیدن خون استحاضه «مستحاضه» می‌گویند.

مسأله ۵۹۶. خون استحاضه در بیشتر اوقات زرد رنگ یا قرمز روشن و سرد و رقیق و كهنه و مانده است و بدون فشار و سوزش بیرون می‌آید ولی ممكن است گاه سیاه یا سرخ تیره و گرم و غلیظ و تازه باشد و با فشار و سوزش بیرون آید و خون استحاضه، حداقل یا حداکثر معیّنی ندارد و نیز قبل از بلوغ، استحاضه محقّق نمی‌شود و در محقّق شدن آن بعد از (‌60) سال قمری اشكال است و احتیاط واجب آن است كه زنان بعد از این سن هم به وظایف مستحاضه عمل نمایند.

مسأله ۵۹۷. استحاضه سه قسم است: قلیله و متوسّطه و كثیره.

 1. استحاضه قلیله: آن است كه خون فقط روی پنبه‌ای را كه زن با خود بر می‌دارد آلوده كند و در آن فرو نرود.

 2. استحاضه متوسّطه: آن است كه خون در پنبه فرو رود، هرچند در یک گوشه آن باشد ولی از طرف دیگر پنبه بیرون نیاید و به دستمالی كه معمولاً زن‌ها برای جلوگیری از خون می‌بندند، نرسد.

 3. استحاضه كثیره: آن است كه خون پنبه را فرا گرفته یا در آن فرو رفته و از طرف دیگر بیرون آید و به دستمالی كه معمولاً زن‌ها برای جلوگیری از خون می‌بندند برسد.

 شایان ذكر است در انتخاب اندازه پنبه به طور معمول در بین بانوان عمل می‌شود و در هنگام استعمال، از پنبه غیر فشرده و به حالت معمولی استفاده می‌شود و استفاده از جنس دیگری غیر از پنبه، كه در بافت و قابلیت جذب و مقدار نفوذش مثل پنبه باشد نیز كافی است ولی دستمال كاغذی‌های رایج، كه بافت ظریفی دارد و قابلیت جذب و نفوذ آن بیشتر و سریعتر از پنبه است، در این مورد كافی نیست و اگر به پنبه طبیعی ناخالصی و مواد دیگری نیز اضافه شده كه تأثیری در جهت ذکر شده نداشته باشد، اشكال ندارد.

احكام استحاضه


مسأله ۵۹۸. در استحاضه قلیله باید زن برای هر نماز یک وضو بگیرد هرچند بخواهد نماز ظهر و عصر یا نمازمغرب و عشاء را پشت سرهم بخواند - مگر موردی كه در مسأله (606) ذکر می‌شود - و بنابر احتیاط مستحب، پنبه را آب كشیده و یا عوض كند و باید ظاهر فرج را چنانچه خون به آن رسیده، آب بكشد.

مسأله ۵۹۹. زنی كه نمی‌دانسته در استحاضه قلیله باید زن برای هر نماز یک وضو بگیرد و مثلاً نماز ظهر و عصر را پشت سر هم با یک وضو می‌خوانده، نماز عصرش باطل است هرچند جاهل قاصر بوده و در فراگیری مسأله كوتاهی نكرده باشد و باید آن را اگر وقت هست دوباره خوانده و اگر وقت گذشته، قضا نماید مگر در صورتی که مسأله (606) شامل آن شود.

مسأله ۶۰۰. در استحاضه متوسّطه، بنابر احتیاط لازم، باید زن برای هر نمازِ صبح، غسل كند و لازم است برای نمازهای خود، كارهای استحاضه قلیله كه در مسأله (598) ذکر شد را هم انجام دهد و هرگاه استحاضه متوسّطه قبل از نمازی غیر از نماز صبح، مثل نماز ظهر برایش پیش آید، برای آن نماز، غسل كند و علاوه بر آن تا صبح روز دیگر برای نمازهای خود، كارهای استحاضه قلیله را انجام دهد.

مسأله ۶۰۱. اگر استحاضه متوسّطه قبل از نماز صبح یا در بین نماز صبح حاصل شود، باید بنابر احتیاط واجب برای نماز صبح غسل كند و اگر عمداً یا از روی فراموشی برای نماز صبح غسل نكند، بنابر احتیاط لازم، باید برای نماز ظهر و عصر غسل كند و نماز صبحش كه بدون غسل و انجام وظایف دیگر مستحاضه خوانده، باطل است و باید آن را اگر وقت هست دوباره خوانده و اگر وقت گذشته قضا نماید و اگر برای نماز ظهر و عصر غسل نكند، باید قبل از نماز مغرب و عشا غسل نماید، چه خون بیاید یا اینكه قطع شده باشد و نماز ظهر و عصری را كه بدون غسل و انجام وظایف دیگر خوانده، دوباره بخواند و اگر وقت گذشته قضا نماید.[۲۱]

مسأله ۶۰۲. در استحاضه كثیره، بنابر احتیاط واجب، باید زن برای هر نماز پنبه و دستمال را عوض كند یا آب بكشد و لازم است یک غسل برای نماز صبح و یک غسل برای نماز ظهر و عصر و یک غسل برای نماز مغرب و عشا به جا آورد و بین نماز ظهر و عصر و مغرب و عشا فاصله نیندازد و اگر فاصله بیندازد باید برای نماز عصر و عشا دوباره غسل كند. همه این موارد در صورتی است كه خون پی در پی از پنبه به دستمال برسد امّا چنانچه رسیدن خون از پنبه به دستمال با قدری فاصله باشد كه زن بتواند در آن فاصله غسل نموده و یک نماز یا بیشتر بخواند، احتیاط لازم آن است كه هرگاه خون از پنبه به دستمال برسد پنبه و دستمال را عوض كرده و یا آب بكشد و غسل نماید و نماز بخواند. بنابراین اگر زن غسل استحاضه کثیره كرد و نماز ظهر را مثلاً خواند ولی قبل از نماز عصر یا در بین آن، خون دوباره از پنبه به دستمال رسید، بنابر احتیاط واجب، باید برای نماز عصر نیز غسل نماید ولی چنانچه فاصله به مقداری باشد كه زن بتواند در آن میان دو نماز یا بیشتر بخواند، مثل اینكه بتواند نماز مغرب و عشا را نیز قبل از آنكه خون دوباره به دستمال برسد بخواند، برای آن نمازها لازم نیست غسل دیگری بكند و در هر صورت زنی که غسل استحاضه کثیره انجام داده، تا وقتی بعد از غسل مبطل وضو انجام نداده، لازم نیست وضو بگیرد.

مسأله ۶۰۳. در مواردی كه غسل بر زن واجب می‌شود اگر چند بار غسل کردن برای او ضرر دارد یا باعث سختی زیادی است که معمولاً قابل تحمّل نیست، می‌تواند به جای آن تیمّم نماید.

مسأله ۶۰۴. مستحاضه متوسّطه كه باید وضو بگیرد و هم بنابر احتیاط لازم، غسل كند، باید غسل را اوّل به جا آورد و بعد وضو بگیرد ولی در مستحاضه كثیره كه غسل كافی است و احتیاط مستحب است كه وضو هم بگیرد، اگر بخواهد وضو بگیرد باید قبل از غسل، وضو بگیرد.

مسأله ۶۰۵. در ابتدای استحاضه تا وقتی خون در باطن است و بیرون نیامده، غسل یا وضو و نیز سایر احکام استحاضه واجب نمی‌شود و اگر بیرون بیاید هرچند كم باشد، واجب است طبق احكام استحاضه عمل نماید و از آن پس تا زمانی كه خون در مجراست هرچند بیرون نیاید ولی در محلّی است كه اگر پنبه داخل كند آلوده به خون می‌شود، واجب است به وظایف مستحاضه عمل كند.

مسأله ۶۰۶. زن مستحاضه اگر بداند از وقتی كه مشغول وضو یا غسل شده خونی از او بیرون نیامده و در داخل فرج هم نیست، می‌تواند خواندن نماز را تا وقتی كه می‌داند پاک می‌ماند به تأخیر بیندازد، همچنان كه می‌تواند نمازهای بعدی را در این فاصله زمانی بدون اینکه دوباره غسل کند یا وضو بگیرد، بخواند.

مسأله ۶۰۷. اگر زن قبل از وقت نماز، مستحاضه متوسّطه یا كثیره شود، در مواردی كه لازم است بین غسل و نماز فاصله‌ای واقع نشود، واجب است غسل مربوط به نماز را بعد از فرا رسیدن وقت نماز انجام دهد؛ مگر آنكه غسل را برای خواندنِ همان نماز یا به جهت دیگری مثل مسّ خط قرآن، نزدیک وقت اذان انجام داده باشد و بلافاصله بعد از آن وقت شرعی نماز فرا رسد و نماز را بخواند به گونه‌ای كه بین غسل و نماز فاصله نشده و پشت سر هم انجام گردد، امّا اگر بین انجام غسل و نماز فاصله شود مثل اینكه منتظر رسیدن وقت نماز شود، آن غسل برای خواندن نماز كافی نیست و باید برای نماز، دوباره غسل نماید.

مسأله ۶۰۸. در مستحاضه قلیله و متوسّطه، زن برای هر نمازی چه نماز یومیه چه غیر یومیه، چه واجب و چه مستحب، باید وضو بگیرد و خواندن دو نماز با یک وضو جایز نیست، هرچند دو نماز را پشت سر هم و بدون فاصله بخواند، مگر آن كه زن از ابتدای وضوی نماز اوّل تا انتهای نماز بعد، در ظاهر و باطن پاک باشد و پاک بودن در ظاهر كافی نیست؛ بنابر این در این فاصله زمانی كه خون در ظاهر و باطن قطع شده، جایز است زن چند نماز را با یک وضو بخواند. همین طور، اگر بخواهد نماز یومیه‌ای را كه خوانده احتیاطاً دوباره بخواند یا بخواهد نمازی را كه تنها خوانده است دوباره با جماعت بخواند، باید تمام كارهایی را كه برای استحاضه ذکر شد انجام دهد، امّا برای خواندن نماز احتیاط و سجده فراموش شده، چنانچه آنها را بعد از نماز فوراً به جا آورد، لازم نیست كارهای استحاضه را انجام دهد و برای سجده سهو، در هر حال، لازم نیست كارهای استحاضه را به جا آورد.

مسأله ۶۰۹. مستحاضه قلیله یا متوسّطه اگر بخواهد غیر از نماز، كاری انجام دهد كه شرط آن وضو داشتن است مثلاً بخواهد قرآن را مسّ کند، چنانچه بعد از تمام شدن نماز باشد، بنابر احتیاط واجب، باید وضو بگیرد و وضویی كه برای نماز گرفته، كافی نیست.

مسأله ۶۱۰. مستحاضه كثیره اگر بخواهد غیر از نماز، كاری انجام دهد كه شرط آن وضو داشتن است مثلاً قرآن را مسّ کند، چنانچه خون پی در پی از پنبه به دستمالی كه معمولاً زنان برای جلوگیری از سرایت خون می‌بندند می‌رسد، غسلی كه برای نماز انجام داده، برای آن کار (مثل مسّ قرآن) نیز كافی است و احتیاط مستحب آن است که دوباره غسل کند، البتّه در صورتی كه باطل کننده وضو از او سر زده باشد (مثل اینکه ادرار کرده باشد)، باید وضو بگیرد، امّا اگر رسیدن خون از پنبه به دستمال با مقداری فاصله زمانی باشد كه زن بتواند در آن فاصله غسل نماید و آن کار (مثل مسّ قرآن) را انجام دهد، احتیاط واجب آن است که دوباره غسل کند.

مسأله ۶۱۱. مستحاضه قلیله بعد از وضو و مستحاضه متوسّطه بعد از غسل و وضو و مستحاضه‌ كثیره بعد از غسل، باید فوراً مشغول نماز شوند مگر در دو مورد استثنایی كه در مسأله (602 و 606) به آنها اشاره شد، ولی گفتن اذان و اقامه قبل از نماز و خواندن دعاهای وارده قبل از تكبیرة الاحرام كه به دلیل معتبر، مستحب بودن آن ثابت شده اشكال ندارد. همچنین کارهایی که برای خواندن نماز لازم است انجام شود، مثل تهیه مُهر و چیزی كه سجده بر آن صحیح است و کارهایی که معمولاً قبل از نماز انجام می‌شود مثل رفتن به محلّ نمازش در منزل، اشكال ندارد و در نماز هم می‌تواند كارهای مستحب مثل قنوت و غیر آن را به جا آورد. همچنین اگر زن مستحاضه نمازی به جا آورد كه معلوم شود باطل است - مثلاً به دلیل بجا نیاوردن ركن یا پدید آمدن یکی از شک‌های باطل کننده بفهمد نمازش باطل بوده - چنانچه متوجّه باطل شدن نماز در بین آن یا بعد از آن بدون فاصله قابل توجّه شود، این امر موجب باطل شدن غسل یا وضوی او نمی‌شود و می‌تواند آن نماز را با همان غسل یا وضو بدون فاصله دوباره بخواند.

مسأله ۶۱۲. زن مستحاضه اگر وظیفه‌اش این باشد كه میان وضو یا غسل و نماز فاصله نیندازد ولی مطابق وظیفه‌اش رفتار نكند و فاصله بیاندازد، باید دوباره وضو گرفته یا غسل كند و بلافاصله مشغول نماز شود.

مسأله ۶۱۳. اگر خون استحاضه زن جریان داشته و قطع نشود، چنانچه برای او ضرر ندارد، باید تا آخر نماز از بیرون آمدن خون جلوگیری نماید هرچند با گذاشتن پنبه و مانند آن در داخل مجرا و بستن آن قسمت باشد و بنابر احتیاط واجب، جلوگیری از خارج شدن خون، قبل از وضو یا غسل انجام شود و اگر كوتاهی كند و خون بیرون آید، چنانچه نمازخوانده، باید دوباره آن را بجا آورد ولی فاصله شدن این نمازِ باطل باعث باطل شدن وضو یا غسل نمی‌شود و می‌تواند فوراً بدون اینکه بار دیگر وضو یا غسل را انجام دهد، نماز را دوباره بخواند، هرچند احتیاط مستحب آن است كه دوباره وضو یا غسل را انجام دهد سپس نماز را بار دیگر بخواند.

احكام معلوم نبودن نوع استحاضه


مسأله ۶۱۴. اگر زن نداند استحاضه او از کدام نوع است، موقعی كه می‌خواهد نماز بخواند، بنابر احتیاط واجب، لازم است در صورت امكان، خود را بررسی كند، مثلاً مقداری پنبه داخل فرج نماید و كمی صبر كند و بیرون آورد و بعد از آن كه فهمید استحاضه او كدام یک از آن سه قسم است، كارهایی را كه برای آن قسم دستور داده شده انجام دهد ولی اگر بداند تا وقتی كه می‌خواهد نماز بخواند استحاضه او تغییر نمی‌کند، قبل از فرا رسیدن وقت هم می‌تواند خود را بررسی كند. این حكم در زمانی است كه زن نخواهد به احتیاط رفتار كند امّا اگر زن می‌تواند مطابق با احتیاط عمل نماید لازم نیست خود را بررسی نماید، مثلاً هرگاه نداند استحاضه او قلیله است یا متوسّطه، به گونه‌ای احتیاطاً رفتار می‌كند كه هم وظیفه استحاضه قلیله و هم وظیفه استحاضه متوسّطه را انجام داده باشد.

مسأله ۶۱۵. زن مستحاضه اگر قبل از آنكه خود را بررسی كند مشغول نماز شود، چنانچه هنگام نماز، قصد قربت داشته و به وظیفه خود عمل كرده مثلاً استحاضه‌اش قلیله بوده و به وظیفه استحاضه قلیله عمل نموده، نماز او صحیح است و اگر قصد قربت نداشته یا عمل او مطابق وظیفه‌اش نبوده، مثل‌آنكه استحاضه‌ اوكثیره بوده و به وظیفه قلیله ‌رفتار كرده، نمازش باطل است.

مسأله ۶۱۶. زن مستحاضه اگر نتواند خود را بررسی نماید، انجام حداقل وظایف مستحاضه بر او واجب است؛ مثلاً اگر نمی‌داند استحاضه او قلیله است یا متوسّطه، باید كارهای استحاضه قلیله را انجام دهد و اگر نمی‌داند استحاضه‌اش متوسّطه است یا كثیره، باید كارهای استحاضه متوسّطه را انجام دهد، ولی اگر بداند قبلاً كدام یک از آن سه قسم بوده باید به وظیفه همان قسم رفتار نماید مثلاً اگر قبلاً متوسّطه بوده و الآن نمی‌داند قلیله شده یا نه، به وظیفه استحاضه متوسّطه عمل كند.

احكام تغییر نوع استحاضه


مسأله ۶۱۷. اگر استحاضه قلیله زن بعد از نماز صبح، متوسّطه شود، بنابر احتیاط واجب برای نماز ظهر و عصر، غسل كند و اگر بعد از نماز ظهر و عصر، متوسّطه شود، بنابر احتیاط واجب برای نماز مغرب و عشاء، غسل نماید و اگر بعد از این غسل، استحاضه متوسّطه ادامه داشته باشد، بنابر احتیاط واجب برای نماز صبح روزهای بعد نیز، غسل نماید.

مسأله ۶۱۸. اگر استحاضه قلیله یا متوسّطه زن بعد از نماز صبح، كثیره شود و به این حال باقی بماند، باید احكامی را كه در مسأله (602) شرح آن ذکر شد، نسبت به نماز ظهر و عصر و نماز مغرب و عشا رعایت نماید.

مسأله ۶۱۹. اگر استحاضه قلیله زن قبل از نماز، متوسّطه یا كثیره شود، باید كارهای متوسّطه یا كثیره را انجام دهد و اگر استحاضه متوسّطه، كثیره شود باید كارهای استحاضه كثیره را انجام دهد و چنانچه برای استحاضه متوسّطه غسلی كرده باشد، فایده ندارد و باید دوباره برای كثیره غسل كند.

مسأله ۶۲۰. اگر در موقع غسل، خون قطع نشود غسل صحیح است ولی اگر در بین غسل، استحاضه متوسّطه، كثیره شود، لازم است غسل را از سر بگیرد.

مسأله ۶۲۱. اگر در بین نماز، استحاضه متوسّطه زن، كثیره شود، باید نماز را بشكند و برای استحاضه كثیره، غسل كند و كارهای دیگر آن را انجام دهد و آن نماز را دوباره بخواند و بنابر احتیاط مستحب، قبل از غسل وضو بگیرد و اگر برای غسل وقت ندارد لازم است بدل از غسل تیمّم كند و اگر برای تیمّم نیز وقت ندارد، بنابر احتیاط مستحب نماز را نشكند و به همان حال تمام كند ولی لازم است بعد از وقت آن را قضا نماید.

مسأله ۶۲۲. اگر زن به دستور استحاضه قلیله رفتار نماید و در بین نماز، استحاضه قلیله او متوسّطه شود بنابر احتیاط واجب نمی‌تواند به خواندن همان نماز اکتفاء‌ کند بلکه نماز را شکسته و به وظایف استحاضه متوسّطه رفتار می‌کند و اگر استحاضه قلیله زن در بین نماز کثیره شود باید نماز را شکسته و برای استحاضه کثیره كارهای آن را انجام دهد.

مسأله ۶۲۳. اگر استحاضه كثیره زن متوسّطه شود باید برای نماز اوّل، وظیفه كثیره و برای نمازهای بعدی، وظیفه متوسّطه را انجام دهد، مثلاً اگر قبل از نماز ظهر، استحاضه كثیره، متوسّطه شود، باید برای نماز ظهر غسل كند و برای نمازهای عصر و مغرب و عشا فقط وضو بگیرد ولی اگر برای نماز ظهر عمداً یا از روی فراموشی غسل نكند و فقط به مقدار نماز عصر وقت داشته باشد، باید برای نماز عصر غسل نماید و اگر برای نماز عصر هم غسل نكند، باید برای نماز مغرب غسل كند و اگر برای آن هم غسل نكند و فقط به مقدار نماز عشا وقت داشته باشد، باید برای نماز عشا غسل نماید و در هر صورت نمازهایی را كه مطابق وظیفه نخوانده باید دوباره بخواند و چنانچه وقتش گذشته، قضا نماید.

مسأله ۶۲۴. اگر استحاضه كثیره، قلیله شود، مستحاضه باید برای نماز اوّل، وظیفه كثیره و برای نمازهای بعدی، وظیفه قلیله را انجام دهد.

مسأله ۶۲۵. اگر استحاضه متوسّطه، قلیله شود، در صورتی كه زن مستحاضه غسل روزانه برای استحاضه متوسّطه را قبل از آنكه قلیله گردد، انجام داده لازم نیست برای نماز اوّل، غسل نماید و وضو كافی است (یعنی کافی است به وظایف استحاضه قلیله رفتار نماید).

احكام قطع شدن خون استحاضه


مسأله ۶۲۶. اگر خون استحاضه قبل از وقت نماز بیاید و در وقت نماز قطع شود، باید برای نماز وظایف مستحاضه را انجام دهد.

مسأله ۶۲۷. اگر مستحاضه بداند كه قبل از گذشتن وقت نماز به كلّی پاک می‌شود یا به اندازه وضو یا غسل و خواندن نماز خون بند می‌آید، بنابر احتیاط لازم، باید صبر كند و نماز را در وقتی كه پاک است بخواند و اگر نماز را قبل از آن بخواند - هرچند با وضو و غسل باشد - كافی نیست، مگر آن كه در هنگام نماز و غسل و وضو، قصد قربت داشته و خون هم اتّفاقاً در زمان پیش بینی شده قطع نشود كه در این صورت نیاز به دوباره خواندن نماز نیست و اگر زن مستحاضه احتمال می‌دهد قبل از گذشتن وقت نماز به طور كلّی پاک می‌شود یا به اندازه وضو یا غسل و نماز خواندن خون بند می‌آید، جایز است نماز را مطابق وظیفه فعلی‌اش بخواند ولی اگر در وقت پیش بینی شده پاک شد، بنابر احتیاط واجب، باید آن را دوباره بخواند.

مسأله ۶۲۸. اگر بعد از وضو و غسل، خون در ظاهر قطع شود و مستحاضه بداند كه اگر نماز را تأخیر بیندازد به كلّی پاک می‌شود و وقت هم به مقداری كه وضو و غسل و نماز را به جا آورد باقی می‌ماند، بنابر احتیاط لازم، باید نماز را تأخیر بیندازد و موقعی كه به كلّی پاک شد، دوباره وضو و غسل را به جا آورد و نماز را بخواند و اگر در تنگی وقتِ نماز پاک شود و فرصت برای انجام غسل یا وضو نباشد، تیمّم نموده و نماز می‌خواند.

مسأله ۶۲۹. مستحاضه كثیره وقتی كه به كلّی از خون پاک شد، اگر بداند از وقتی كه برای نماز قبل مشغول غسل شده دیگر خون بیرون نیامده و باطن هم به خون آلوده نبوده، لازم نیست دوباره غسل نماید و در غیر این صورت، باید غسل كند هرچند کلّی بودن این حكم بنابر احتیاط واجب است و امّا در مستحاضه متوسّطه، لازم نیست برای آنكه از خون به كلّی پاک شده غسل نماید به شرط آنكه غسل روزانه برای استحاضه متوسّطه را قبل از آنكه خون قطع شود، انجام داده باشد.

مسأله ۶۳۰. اگر خون استحاضه به طور کلّی قطع شود (نه به طور موقّت و یا مشکوک)، در صورتی که قبل از انجام وظایف مستحاضه باشد، واجب است وظایف مستحاضه را انجام دهد مثلاً اگر استحاضه كثیره بوده، واجب است فقط غسل نماید و اگر استحاضه قلیله بوده، واجب است فقط وضو گرفته و نماز بخواند و اگر استحاضه متوسّطه بوده، در صورتی كه غسل روزانه برای استحاضه متوسّطه را قبل از آنكه خون قطع شود انجام داده، لازم نیست برای نماز اوّل، غسل نماید و وضو كافی است.

 و اگر بعد از شروع در وظایف مستحاضه و قبل از پایان نماز باشد، باید وظایف را از سر بگیرد و اگر بعد از نماز باشد، دوباره خواندنِ نماز واجب نیست، مگر زمانی كه با وجود امید به قطع شدن خون اقدام به خواندن نماز نموده كه احتیاط واجب است نماز را بعد از انجام وظایف، دوباره بجا آورد.

مسأله ۶۳۱. اگر خون به طور موقّت قطع شده و به اندازه‌ای پاک باشد که برای انجام وظایف و نماز، هرچند قسمتی از آن نماز، فرصت داشته باشد، بنابر احتیاط واجب، باید احکام قطع شدن کامل خون که در مسأله قبل ذکر شد را انجام دهد و اگر فرصت به اندازه‌ای نیست که برای انجام وظایف و قسمتی از نماز پاک باشد، انجام دوباره وظایف، واجب نیست و اگر زن نداند چه مقدار مهلت دارد و شک داشته باشد كه پاكی به اندازه وضو، غسل (هرکدام وظیفه اش می‌باشد) و قسمتی از نماز باقی می‌ماند یا نه، یا نداند كه قطع شدن خون به طور كلّی است یا موقّت، بنابر احتیاط واجب، در احكام، به قطع شدن خون به طور كامل عمل نماید.

مسأله ۶۳۲. اگر در بین نماز، خون استحاضه بند بیاید و مستحاضه نداند كه در باطن هم قطع شده یا نه، چنانچه نماز را رجاءً تمام نماید و بعد از نماز خود را بررسی نموده و بفهمد خون به طور كلّی قطع شده است، بنابر احتیاط واجب، لازم است طبق وظیفه‌اش وضو یا غسل انجام داده و نماز را دوباره بخواند و در وسعت وقت می‌تواند نماز را بشكند و بررسی نموده تا وظیفه‌اش معیّن گردد.

مسأله ۶۳۳. زن مستحاضه بعد از آن كه خونش به طور كلّی قطع شد، فقط برای نماز اوّلی كه می‌خواند باید كارهای استحاضه را به توضیحی كه قبلاً ذکر شد، انجام دهد و پس از انجام وظایف، واجب نیست فوراً مشغول نماز شود و می‌تواند خواندن نماز را به تأخیر اندازد.

مسأله ۶۳۴. اگر مستحاضه یكی از كارهایی را كه بر او واجب می‌باشد ترک كند، نمازش باطل است و اگر كاری را كه به احتیاط واجب بر مستحاضه لازم است، ترک كرده و نماز بخواند، نمازش به احتیاط واجب، باطل است.

احکام دیگر مستحاضه


مسأله ۶۳۵. زن مستحاضه (چه کثیره، چه متوسطه و چه قلیله)، در مورد صحیح بودن روزه، حکم زن پاک را دارد و لازم نیست برای صحیح بودن روزه‌اش، به وظایف مستحاضه عمل نماید.

مسأله ۶۳۶. بر زن مستحاضه لازم نیست در هنگام روزه‌داری از بیرون آمدن خون جلوگیری نماید هرچند احتیاط مستحب آن است كه وی در تمام روزی كه روزه دارد به مقداری كه می‌تواند و برایش ضرر ندارد، از بیرون آمدن خون جلوگیری كند.

مسأله ۶۳۷. اگر زن بعد از نماز عصر، مستحاضه شود و تا غروب غسل نكند، روزه‌اش بدون اشكال، صحیح است.

مسأله ۶۳۸. مستحاضه‌ای كه غسل‌های واجب خود را به جا آورده، رفتن او در مسجد و توقّف در آن و خواندن آیه‌ای كه سجده واجب دارد و نزدیكی شوهر با او، حلال است هرچند كارهای دیگری را كه برای نماز انجام می‌دهد مثل عوض كردن پنبه و دستمال، انجام نداده باشد بلكه انجام این كارها بدون غسل نیز جایز است؛ هرچند احتیاط مستحب است غسل کند.

مسأله ۶۳۹. اگر زن در استحاضه كثیره یا متوسّطه بخواهد قبل از وقتِ نماز، آیه‌ای را كه سجده واجب دارد بخواند، یا به مسجد برود، بنابر احتیاط مستحب، غسل نماید و همچنین است حکم چنانچه شوهرش بخواهد با او نزدیكی كند.

مسأله ۶۴۰. نماز آیات بر مستحاضه، واجب است و باید برای نماز آیات همه كارهایی را كه برای نماز یومیه ذکر شد، انجام دهد.

مسأله ۶۴۱. هرگاه در وقت نماز یومیه، نماز آیات بر مستحاضه واجب شود، هرچند بخواهد هر دو را پشت سر هم به جا آورد، بنابر احتیاط لازم، نمی‌تواند هر دو را با یک غسل و وضو بخواند.

مسأله ۶۴۲. اگر زن مستحاضه بخواهد نماز قضا بخواند، باید برای هر نماز كارهایی را كه برای نمازِ اداء بر او واجب است به جا آورد و بنابر احتیاط واجب، نمی‌تواند برای نمازِ قضا به كارهایی كه برای نمازِ اداء انجام داده اكتفا كند و احتیاط مستحب است زن خواندن نماز قضا را تأخیر بیندازد تا پاک گردد.


۱. شایان ذکر است این نشانه‌ها، نشانه‌های ‌غالبی ‌می‌‌باشد و ممکن است در بعضی ‌از موارد، خون حیض چنین نشانه‌هایی ‌را نداشته ‌باشد.
۲. نشانه‌های ‌حیض در مسأله 467 ذکرشد.
۳. باید توجّه داشت که زن‌های سیّده، یکی از اقسام زن‌های قرشیّه می‌باشند.
۴. شایان ذكر است سنّ یائسگی ‌كه موجب ساقط شدن عدّه طلاق است با سنّ یائسگی ‌در امور عبادی ‌متفاوت است و توضیح آن در بخش طلاق ذکر می‌‌شود.
۵. و بقیه شرایط نُه‌گانه خون حیض را هم داشته باشد.
۶. توضیح خونی ‌که شرعاً حکم حیض یا نفاس را دارد و خونی ‌که حکم حیض و نفاس را ندارد در مسائل بعد ذکر می‌‌شود.
۷. مورد سوّم هم بر حائض و هم بر شوهرش حرام می‌باشد.
۸. فرق زنان دارای عادت با زنانی ‌که عادت ندارند، در احکامی ‌است که در مسائل آینده ذکر می‌‌شود، مثلاً زنی ‌که خون دیده و نمی‌‌داند، حیض است یا استحاضه، اگر عادت داشته باشد، در بعضی ‌از موارد احکام ویژه‌ای ‌دارد که با دیگران متفاوت است.
۹. مثل آن که در ماه اوّل 10 مهر ماه و در ماه دوّم 8 آبان ماه حیض او آغاز شده است. چنین زنی ‌از این به بعد، عادتش هر 28 روز یکبار است، بنابر این 6 آذر ماه، روز آغاز عادت وی ‌به حساب می‌‌آید.
۱۰. به این معنا كه یا بداند مقدار عادت آن زن مخالف با مقدار حیض خودش نیست یا اینكه در این امر تردید داشته باشد به عبارت دیگر احتمال معقول بدهد عادت او مخالف با عادت خویش نمی‌باشد.
۱۱. عادت عددیه ناقصه در مسأله 516 توضیح داده شد.
۱۲. نشانه‌های ‌حیض در مسأله 467 ذکر شد.
۱۳. زیرا در مورد خون دوّم سیاه، از طرفی، به دلیل آن‌که حداقل پاکی (ده روز) از خون اوّل فاصله نشده، نمی‌‌توان تمام آن را حیض قرار داد و از طرفی ‌چون تمام پنج روز، خون نشانه یکسانی ‌دارد (سیاه است)، در این مبحث (تشخیص به وسیله صفات)، نمی‌‌توان در آن قائل به تبعیض شد و بعضی ‌از آن را حیض و بعضی ‌دیگر را استحاضه قرار داد.
۱۴. نشانه‌های ‌حیض در مسأله 467 ذکر شد.
۱۵. توضیحی كه در ذیل مسأله 538 ذكر شد در این قسمت نیز جاری می‌باشد.
۱۶. نشانه‌های ‌حیض در مسأله 467 ذکر شد.
۱۷. همان‌طور که از مسائل قبل روشن می‌‌شود، وقتی ‌که لازم است فرد، به معیار‌های ‌سه گانه مراجعه کند، ابتدا باید صفات خون را در نظر بگیرد یعنی ‌خونی ‌که دارای ‌صفات حیض است (که در مسأله 467 ذکر شد) را حیض حساب کند. اما اگر به این روش خون قابل تشخیص نبود؛ مثل آن‌که خونِ تمام روزها یکسان بود، باید به خویشان مراجعه کند (با توضیحاتی ‌که در قسمت مربوطه ذکر شد) و اگر به این روش هم نتوانست تشخیص دهد، خود فرد عددی ‌را که مناسب با حیضش می‌‌بیند انتخاب کند که توضیحات آن در مسائل قبل ذکر شد.
۱۸. نشانه‌ها یا همان صفات حیض، درمسأله 467 ذکر شد.
۱۹. نشانه‌های ‌استحاضه در مسأله 596 ذکرمی‌‌شود.
۲۰. منظور از صفات مخصوص ، مواردی است که در مسأله 405 توضیح داده شد.
۲۱. باطل بودن نمازی ‌كه زن برای ‌آن غسل استحاضه متوسطه را انجام نداده ولی ‌وظایف دیگر را انجام داده است، بنابراحتیاط واجب می‌‌باشد.
احکام اموات ← → غسل
العربية فارسی اردو English Azərbaycan Türkçe Français