پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی

کتب فتوایی » توضیح المسائل جامع

أذان و اقامه ← → مقدّمات نماز

مساجد و مشاهد مشرّفه


احکام الزامی مسجد و لوازم آن


مسأله ۱۰۶۶. نجس كردن زمین، سقف، بام و طرف داخل دیوار مسجد و آلات و وسایلی که جزئی از بناء مسجد محسوب می‌شود مثل درها و پنجره ها، حرام است و هر كس بفهمد كه نجس شده است باید فوراً نجاست آن را تطهیر نموده و بر طرف كند و احتیاط مستحب آن است كه طرف بیرون دیوار مسجد را هم نجس نكنند و اگر نجس شود، بر طرف كردن آن لازم نیست ولی اگر نجس كردن طرف بیرون دیوار موجب هتک مسجد باشد حرام است و بر طرف كردن آن به مقداری كه هتک حرمت رفع شود، لازم می‌باشد.

مسأله ۱۰۶۷. نجس کردن آنچه که جزء شؤون مسجد حساب می‌شود و فعلاً از آن در مسجد استفاده شده است، مثل فرش‌ها یا موکت‌ها یا حصیرهایی که در مسجد پهن می‌باشد یا پرده‌هایی که آویزان است، حرام و تطهیر آنها واجب است؛ امّا آنچه جزء شؤون مسجد حساب می‌شود ولی فعلاً در مسجد مورد استفاده قرار نمی‌گیرد و مثلاً در مخزن یا انبار نگهداری می‌شود، نجس کردن آن حرام است ولی تطهیر آن واجب نیست مگر آنکه باقی ماندن نجاست هتک حرمت محسوب شود یا موجب ضرر مالی به آن و کم شدن قیمتش گردد.

مسأله ۱۰۶۸. اگر فرد نتواند مسجد را تطهیر نماید، تطهیر مسجد بر او واجب نیست ولی اگر باقی گذاشتن نجاست موجب هتک حرمت باشد، چنانچه بداند یا بنابر احتیاط واجب احتمال معقول بدهد كه اگر به دیگری اطّلاع دهد این كار انجام می‌گیرد باید به او اطّلاع دهد.

مسأله ۱۰۶۹. اگر جایی از مسجد نجس شود كه تطهیر آن بدون كندن یا خراب كردن آن ممكن نیست، در صورتی كه كندن یا خراب كردن جزئی و کم باشد یا آنكه برای رفع هتک حرمت، چاره‌ای جز کندن یا خراب کردن به مقدار قابل توجّه و بیشتری نباشد، باید آنجا را بكَنند یا خراب نمایند و گرنه خراب كردن محلّ اشكال است. همچنین اگر برای تطهیر مسجد چاره‌ای جز خراب کردن تمام آن نباشد مثل آنکه با آب و گِل و مصالح نجس بنا شده باشد، جواز آن محلّ اشکال است هرچند افرادی حاضر باشند هزینه باز سازی آن را بپردازند ولی واجب است ظاهر مسجد را آب کشیده و تطهیر نمایند.

مسأله ۱۰۷۰. در مواردی که تخریب قسمتی از مسجد برای تطهیر جایز است پر كردن جایی كه كنده‏اند و ساختن جایی كه خراب كرده‏اند واجب نیست ولی اگر چیزی مانند آجر مسجد نجس شود، در صورتی كه ممكن باشد، باید بعد از آب كشیدن به جای اولش بگذارند.

مسأله ۱۰۷۱. اگر حصیر یا موكت مسجد نجس شود، باید آن را آب بكشند و اگر بریدن جای نجس بهتر باشد، باید آن را ببُرند ولی بریدن مقدار قابل توجّه از آن یا تطهیری كه موجب نقص شود، محلّ اشكال است مگر این كه ترک آن باعث هتک حرمت باشد که باید برای رفع هتک حرمت، موردی را که ضرر کمتری دارد انتخاب نمود.

مسأله ۱۰۷۲. بردن عین نجس و متنجّس به مسجد، اگر بی‌احترامی به مسجد باشد، حرام است بلكه احتیاط مستحب آن است كه اگر بی‌‌احترامی هم نباشد، عین نجس را به مسجد نبرند مگر آنچه كه از توابع انسانی كه وارد می‌شود، شمرده شود مانند خون زخم یا جراحتی كه در بدن یا لباس او است.

مسأله ۱۰۷۳. نجس كردن حرم معصومین(علیهم‌السلام) حرام است و اگر یكی از آنها نجس شود، چنانچه نجس ماندن آن بی‌‌احترامی باشد، تطهیر آن واجب است؛ بلكه احتیاط مستحب آن است كه اگر بی‌احترامی هم نباشد آن را تطهیر كنند و منظور از حرم در ابتدای مسأله، روضه منوّره است یعنی قسمتی كه ضریح مقدّس و قبر مطهّر در آن قرار دارد و امّا سایر رواق‌ها یا صحن‌ها، اگر مسجد نباشند، در صورت هتک حرمت، نجس کردن آن‌ها حرام و تطهیر آن‌ها واجب می‌باشد.

مسأله ۱۰۷۴. احتیاط واجب آن است كه مسجد را به طلا زینت نكنند و احتیاط مستحب است به صورت اشیایی كه مثل انسان و حیوان روح دارد نیز زینت نكنند.

مسأله ۱۰۷۵. اگر مسجدی را غصب كنند و به جای آن خانه و مانند آن بسازند یا طوری خراب شود كه دیگر به آن مسجد‌ نگویند، ‌نجس‌كردنش، حرام نیست و تطهیر آن واجب نمی‌باشد.

مسأله ۱۰۷۶. اگر مسجد خراب هم شود، نمی‌‌توانند آن را بفروشند یا داخل ملک و جادّه و خیابان نمایند.

مسأله ۱۰۷۷. مساجدی كه در زمین‌‌های استیجاری ساخته می‌‌شوند و همچنین مساجدی که در زمین‌‌های وقفی (مثل زمین‌‌هایی كه وقف حضرت رضا(علیه‌السلام) شده است) با اجازه کسی که ولایت شرعی دارد، بناء می‌‌شود حكم مسجد را ندارد و نمازخانه محسوب می‌شوند.

مسأله ۱۰۷۸. فروختن در و پنجره و اشیاء دیگر مسجد، حرام است و اگر مسجد خراب شود، باید اینها را در تعمیر همان مسجد به كار ببرند و چنانچه در آن مسجد قابل استفاده نیستند، باید در مسجد دیگر مصرف شود ولی اگر در مسجدهای دیگر هم قابل استفاده نیستند، می‌توانند آنها را بفروشند و پول آن را اگر ممكن است صرف تعمیر همان مسجد و گرنه صرف تعمیر مسجد دیگر نمایند.

مستحبّات و مکروهات مربوط به مسجد


مسأله ۱۰۷۹. ساختن مسجد مستحب است و هر قدر در جای مناسب‌‌تر و بهتری باشد كه مسلمانان بیشتر از آن استفاده كنند، بهتر است. همچنین تعمیر مسجدی كه نزدیک به خرابی می‌باشد، مستحب است و اگر مسجد طوری خراب شود كه تعمیر آن ممكن نباشد می‌توانند آن را خراب كنند و دوباره بسازند بلكه می‌‌توانند مسجدی را كه خراب نشده و به دلیل احتیاج مردم، نیاز به توسعه دارد خراب كنند و بزرگ‌‌تر بسازند البتّه در این زمینه توجّه به چند نكته لازم است:

الف. اگر برای توسعه مورد احتیاج در مسجد، لازم نباشد همه آن را خراب کنند، باید در خراب كردن به مقدار لازم اكتفا شود مثلاً اگر می‌‌خواهند زمینی را كه کنار مسجد است به مسجد ملحق كنند و برداشتن دیوارِ بین مسجد و زمین کنار، كافی در توسعه مسجد است، نمی‌‌توان همه مسجد را خراب نمود و در این حال، اكتفا به تخریب دیوار می‌‌شود.

ب. باید تجدید بنای مسجد موجب تعطیلی مسجد به مقدار بیشتر از آنچه در ساخت و ساز امثال این بنا معمول است نشود. بنابراین، در صورت تخریب بنای مسجد، هیچ گونه سهل انگاری كه موجب تعطیلی بیش از حدّ معمول مسجد شود، جایز نیست.

ج. باید یقین یا اطمینان داشته باشند كه هزینه ساخت مسجد در مدّت معمول تأمین می‌شود. بنابراین، اگر به سبب عدم تأمین مخارج و هزینه‌‌های ساخت مسجد، ضمانتی نباشد كه مسجد در مدّت معمول بنا شود، خراب كردن مسجد، جایز نیست.

د. بناهایی را كه قدمت تاریخی دارند و جزء میراث فرهنگی به حساب می‌‌آیند، اجازه تخریب آنها داده نمی‌‌شود.

مسأله ۱۰۸۰. تمیز كردن مسجد و روشن كردن چراغ در آن، مستحب است و كسی كه می‌خواهد مسجد برود مستحب است خود را خوشبو كند و لباس پاكیزه و و فاخر و قیمتی بپوشد و ته كفش خود را وارسی كند كه نجاست یا آلودگی به آن نباشد و موقع وارد شدن به مسجد، اول پای راست و موقع بیرون آمدن، اول پای چپ را بگذارد و همچنین مستحب است از همه زودتر به مسجد وارد شود و از همه دیرتر بیرون برود.

مسأله ۱۰۸۱. وقتی انسان وارد مسجد می‌شود، مستحب است دو ركعت نماز به قصد تحیت و احترام مسجد بخواند و اگر نماز واجب یا مستحب دیگری هم بخواند كافی است.

مسأله ۱۰۸۲. زیاد رفتن به مسجد و رفتن در مسجدی كه نمازگزار ندارد، مستحب است.

مسأله ۱۰۸۳. مستحب است انسان با شخصی كه از روی بی‌اعتنایی در مسجد حاضر نمی‌شود، رابطه دوستی برقرار نکند و با او غذا نخورد و در كارها با او مشورت نكند و همسایه او نشود و از او زن نگیرد و به او زن ندهد.

مسأله ۱۰۸۴. خوابیدن در مسجد، اگر انسان ناچار نباشد و صحبت كردن درباره كارهای دنیا و خرید و فروش و مشغول صنعت شدن و خواندن شعری كه نصیحت و مانند آن نباشد، مكروه است و نیز مكروه است آب دهان و بینی و اخلاط سینه را در مسجد بیندازد بلكه در بعضی موارد، حرام است و نیز مكروه است گمشده‏ای را طلب كند و صدای خود را بلند كند ولی بلند كردن صدا برای اذان مانعی ندارد.

مسأله ۱۰۸۵. راه دادن دیوانه به مسجد مكروه است و همچنین است راه دادن بچه نابالغی که مراعات حرمت مسجد را نمی‌‌کند و موجب مزاحمت برای نمازگزاران می‌‌شود یا اینكه احتمال می‌‌رود مسجد را نجس كند و در غیر این حالات، راه دادن بچه به مسجد مانعی ندارد؛ بلكه گاهی، اولویت داشته و کار پسندیده‌‌ای است مثل موردی که آمدن بچه‌‌ها به مسجد باعث علاقه‌‌مندی آنان به نماز و مسجد می‌‌گردد و كسی كه پیاز و سیر و مانند اینها خورده كه بوی دهانش مردم را اذیت می‌كند، مكروه است به مسجد برود.

جا گرفتن در مساجد و مشاهد مشرّفه و استفاده‌های دیگر از آنها


مسأله ۱۰۸۶. برای هر مسلمانی جایز است در مسجد به عبادت و نماز و سایر انواع استفاده بپردازد مگر آنچه كه مناسب مسجد نیست و همه مسلمانان در استفاده از آن مساوی هستند. پس اگر كسی برای نماز یا عبادت یا قرائت قرآن یا دعا یا تدریس یا موعظه و غیر اینها از هدف‌‌های خوب به جایی از مسجد سبقت بگیرد، كسی حق مزاحمت با او را ندارد و نمی‌تواند او را از آن مكان بیرون كند یا علامت و نشانه او را - كه برای جا گرفتن در آن مكان قرار داده - كنار بزند و در این حكم فرقی ندارد كه هدف و غرض فردی كه زودتر آمده با فردی كه بعداً آمده و قصد استفاده از مكان را دارد، مشترک باشد یا مشترک نباشد. البتّه احتمال دارد كه هنگام تزاحم، عمل طواف بر غیر طواف در مكان طواف از مسجد الحرام و نماز بر سایر كارها و استفاده‌‌های حلال در سایر مساجد مقدّم باشد. بنابراین احتیاط واجب آن است كه در مثل این مورد، فرد سبقت گیرنده، مكان را برای فردی كه بعداً آمده، خالی نماید.

مسأله ۱۰۸۷. اگر فرد علامت و نشانه‌ای برای نماز بگذارد و مثلاً برای وضوگرفتن مكان را ترک نماید و قبل از آمدن او نماز جماعت برگزار شود، فرد دیگر در صورتی می‌تواند در آنجا نماز جماعت بخواند كه اطمینان داشته باشد صاحب علامت و نشانه تا وقتی كه امكان اقتدا به امام جماعت باقی‌است - هرچند در ركعات دیگر - برنمی‌گردد و در چنین صورتی اگر صاحب علامت و نشانه برای نماز عصر بیاید حق سبقت برای او ثابت نیست، امّا اگر فرد اطمینان دارد یا احتمال می‌‌دهد كه صاحب علامت و نشانه برای اقتدا در این ركعت یا ركعات بعد خواهد آمد حق او باقی است.

مسأله ۱۰۸۸. اگر مسجد را برای روضه خوانی، چادر بزنند و فرش كنند و سیاهی بكوبند و اسباب چای و مانند آن در مسجد ببرند، در صورتی كه این كارها به مسجد ضرر نرساند و مانع نماز خواندن نشود، اشكال ندارد.

مسأله ۱۰۸۹. به طور كلّی از كارهایی كه با شأن و منزلت مسجد ناسازگار است و عرفاً هتک حرمت مسجد به حساب می‌‌آید، باید پرهیز شود هرچند این كارها به خودی خود جایز باشد؛ مثل نمایش بعضی از فیلم‌‌های سینمایی یا انجام بعضی از ورزش‌ها و تمرینات ورزشی در مسجد و از این قبیل است پخش موسیقی از مسجد به نحوی كه در بعضی از مناطق مشاهده می‌‌شود.

أذان و اقامه ← → مقدّمات نماز
العربية فارسی اردو English Azərbaycan Türkçe Français