پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی

کتب فتوایی » توضیح المسائل جامع

نماز جمعه ← → نماز قضاى پدر (که بر پسر بزرگتر واجب است)

نماز جماعت


احکام کلّی نماز جماعت


مسأله ۱۶۷۸. مستحب است انسان نمازهاى یومیّه را با جماعت بخواند. در روایات معتبره وارد است، كه نماز با جماعت بیست و پنج درجه افضل از نماز فُرادا است و در نماز صبح ومغرب و عشا، خصوصاً براى همسایه مسجد و كسى كه صداى اذان مسجد را مى‏شنود، بیشتر سفارش شده و همچنین مستحب است سایر نمازهاى واجب را با جماعت بخوانند، ولی بنابر احتیاط واجب نماز طواف و آیات در غیر خورشید و ماه گرفتگی - به جماعت - صحیح نمی‌باشد.

مسأله ۱۶۷۹. مستحب است انسان صبر كند كه نماز را با جماعت بخواند و نماز جماعتى را كه مختصر بخوانند از نماز فرادا كه آن را طول بدهند، بهتر مى‏باشد و نیز نماز جماعت از نماز اوّل وقت كه فرادا - یعنى تنها - خوانده شود بهتر است، ولى بهتر بودن نماز جماعت در غیر وقت فضیلت نماز، از نماز فرادا در وقت فضیلت آن، معلوم نیست.

مسأله ۱۶۸۰. حاضر نشدن به نماز جماعت از روى بى اعتنائى جایز نیست و سزاوار نیست كه انسان بدون عذر نماز جماعت را ترک كند.

مسأله ۱۶۸۱. اگر امام یا مأموم بخواهد نمازى را كه با جماعت خوانده دوباره با جماعت بخواند، دوباره خواندن آن - رجاءً (به امیدثواب) - مانعی ندارد؛ هرچند مستحب بودنش ثابت نیست و اقتدای مأمومی كه نماز واجبش را نخوانده به امام جماعتی كه برای بار دوّم نمازش را می­خواند، رجاءً مانعی ندارد ولی بنابر احتیاط واجب، مأموم نمی‌‌تواند به این نماز اكتفاء نماید.

مسأله ۱۶۸۲. كسى كه در نماز به حدّى وسواس دارد كه موجب باطل شدن نمازش مى‏شود و فقط در صورتى كه نماز را با جماعت بخواند، از وسواس راحت مى‏شود، باید نماز را با جماعت بخواند.[۱]

مسأله ۱۶۸۳. اگر پدر یا مادر به فرزند خود امر كند كه نماز را با جماعت بخواند، احتیاط مستحب است كه نماز را به جماعت بخواند، البتّه اگر امر و نهى پدر یا مادر از روى دلسوزی نسبت به فرزند باشد و مخالفتش موجب اذیّت آنان شود، مخالفت نمودن فرزند حرام می‌باشد.

مسأله ۱۶۸۴. وقتى كه جماعت برپا مى‏شود، مستحب است كسى كه نمازش را فرادا خوانده، دوباره آن را با جماعت بخواند و اگر بعد بفهمد كه نماز اوّلش باطل بوده، نماز دوّم او كافى است.

مسأله ۱۶۸۵. موقعى كه امام جماعت نماز یومیّه مى‏خواند، هر كدام از نمازهاى یومیّه را مى‏توان به او اقتدا كرد.

مسأله ۱۶۸۶. اگر امام جماعت قضاى نماز یومیّه خود، یا شخص دیگرى را كه قضا شدن آن نماز یقینى باشد مى‏خواند، مى‏توان به او اقتدا كرد، ولى اگر نماز خود یا شخص دیگرى را احتیاطاً بجا مى‏آورد، اقتدا به او بنابر احتیاط واجب جایز نیست؛ مگر آنكه نماز مأموم هم احتیاطى باشد و سبب احتیاط امام سبب احتیاط مأموم نیز باشد، مثل آنکه هر دو به علّت احتمال در اشتباه مشترکی نسبت به قبله در نماز یا نمازهای قبل آنها را دوباره می‏خوانند، یا آنکه برای احتمال در غصبی بودن مکانی که مشترکاً در آن نماز خوانده‏اند آن را دوباره می‏خوانند. شایان ذکر است اگر مأموم علاوه بر جهت احتیاط امام، جهت یا جهات دیگری هم برای احتیاطش باشد، بازهم می‌تواند در این نماز، به او اقتدا کند.

مسأله ۱۶۸۷. فرد نمی‌تواند نماز مستحبی را که از ابتدا مستحب بوده به جماعت بخواند (البته این حکم در بعضی از موارد بنابر احتیاط واجب است)، ولى نماز استسقاء - كه براى آمدن باران خوانده می‌شود - را می‌توان با جماعت خواند و همچنین می‌توان نمازى را كه واجب بوده و به جهتى مستحب شده، با جماعت خواند؛ مانند نماز عید فطر و قربان كه در زمان حضور امام(علیه‌السلام) واجب بوده و به علّت غائب شدن ایشان مستحب مى‏باشد.

مسأله ۱۶۸۸. اگر انسان نداند نمازى را كه امام مى‏خواند نماز واجب یومیّه است، یا نماز مستحب، نمى‏تواند به او اقتدا كند.

احکام خواندن قرائت و اذکار توسط مأموم


مسأله ۱۶۸۹. مأموم باید غیر از حمد و سوره[۲]، اذکار دیگر نماز را خودش بخواند.

مسأله ۱۶۹۰. اگر مأموم در ركعت اوّل و دوّم نماز صبح و مغرب و عشا صدای حمد و سوره امام را بشنود، هرچند كلمات را تشخیص ندهد، باید حمد و سوره را نخواند و اگر صدای امام را نشنود، مستحب است حمد و سوره را بخواند؛ ولی باید آن را آهسته بخواند حتّی «بسم اللّه الرحمن الرحیم» آن را هم بنابر احتیاط واجب، آهسته بگوید و چنانچه سهواً یا به دلیل ندانستن مسأله، بلند بخواند نمازش صحیح است.

مسأله ۱۶۹۱. اگر مأموم بعضی از كلمات حمد و سوره امام را بشنود، می‌تواند آن مقداری را كه نمی‌شنود بخواند.

مسأله ۱۶۹۲. اگر مأموم سهواً حمد و سوره را بخواند، یا خیال كند صدایی را كه می‌شنود صدای امام نیست و حمد و سوره را بخواند و بعد بفهمد صدای امام بوده، نمازش صحیح است.

مسأله ۱۶۹۳. اگر مأموم شک كند كه صدای امام را می‌شنود یا نه، یا صدایی بشنود و نداند صدای امام است یا صدای شخص دیگر، می‌تواند حمد و سوره را بخواند.

مسأله ۱۶۹۴. مأموم در ركعت اول و دومِ نماز ظهر و عصر، بنابر احتیاط واجب، نباید حمد و سوره را بخواند و مستحب است به جای آن ذكر بگوید.

شرایط صحیح بودن نماز جماعت


صحیح بودن نماز جماعت یازده شرط دارد که توضیح آن در مسائل آینده ذکر می‏شود.

شرط اول: مأموم قصد اقتدا به امام جماعت را داشته باشد


مسأله ۱۶۹۵. اگر انگیزه مأموم در اقتدا به امام، تقرّب به خداوند متعال باشد، كافی است؛ امّا اگر اقتدای او به امام جماعت به انگیزه دیگری مثل رهایی از وسواس یا آسان شدن نماز خواندن بر او و مانند آن باشد، در صورتی كه در این انگیزه هم قصد قربت نماید، جماعتش صحیح است امّا بدون قصد قربت در این انگیزه، نماز جماعتش بنابر احتیاط واجب، صحیح نیست.

شرط دوم: بین امام و مأموم و همچنین بین مأموم و مأموم دیگر كه واسطه بین مأموم و امام است حائلى نباشد


مسأله ۱۶۹۶. منظور از حائل در شرط دوّم صحّت نماز جماعت، چیزى است كه آنها را از هم جدا كند، خواه مانع از دیدن شود، مانند پرده یا دیوار و امثال اینها و خواه مانع نشود، مانند شیشه صاف و بی رنگ، پس اگر در تمام حالت‌های نماز یا بعضی از آنها، بین امام ومأموم یا بین مأموم و مأموم دیگر كه واسطه اتّصال است، چنین حائلى باشد، جماعت باطل خواهد شد و زن از این حكم استثناء شده است، چنان‌كه در مسأله بعد خواهد آمد.

مسأله ۱۶۹۷. اگر امام جماعت، مرد و مأموم، زن باشد، چنانچه بین آن زن و امام، یا بین آن زن و مأموم دیگری كه مرد است و زن به واسطه او به امام متّصل شده است، پرده، شیشه و مانند آن باشد، اشكال ندارد؛ امّا احکام مربوط به وجود حائل بین صفوف خودِ بانوان و همچنین در موردی‌که امام جماعت و مأموم هر دو زن هستند، همانند احکام وجود حائل در نماز جماعت مردان می‌باشد.

مسأله ۱۶۹۸. اگر بعد از شروع به نماز، بین مأموم و امام، یا بین مأموم و كسى كه مأموم به واسطه او متّصل به امام است، پرده یا چیز دیگرى حائل شود، جماعت باطل مى‏شود  و لازم است مأموم به وظیفه فرادا عمل نماید؛ البتّه از این حکم همچنان‌که گذشت، زن استثناء شده است.

مسأله ۱۶۹۹. اگر به جهت طولانی بودن صف اوّل - نه وجود حائل - كسانى كه دو طرف صف ایستاده‏اند، امام را نبینند، مى‏توانند اقتدا كنند و نیز اگر به علّت طولانی بودن یكى از صفهاى دیگر، کسانى كه دو طرف آن ایستاده‏اند صف جلوى خود را نبینند، مى‏توانند اقتدا نمایند.

مسأله ۱۷۰۰. اگر صف‌‌های جماعت تا دربِ مسجد - که باز می‌‌باشد - برسد، مأمومی كه مقابل درب، پشت صف ایستاده و بین او و صفِ جلویش که در داخل مسجد می‏باشد، حائلی نباشد، نمازش به جماعت، صحیح است و نیز كسانی كه پشت سر او اقتدا می‌كنند نمازشان به جماعت، صحیح ‌می‌باشد؛ بلكه كسانی كه در دو طرفِ صف اوّلِ تشکیل شده در قسمت بیرون درب مسجد ایستاده‏اند و از جهت مأموم دیگر، اتّصال به جماعت دارند، هرچند نتوانند هیچ یک از افراد صف جلوی خود را که داخل مسجد هستند، به سبب وجود حائل (دیوار مسجد) ببینند، نماز جماعتشان صحیح است و به طور کلّی در صحّت نماز جماعت، شرط نیست که مأموم حدّاقل یک نفر از صف جلوی خویش را ببیند و اتّصال کافی است.

مسأله ۱۷۰۱. كسى كه پشت ستون ایستاده، اگر از طرف راست یا چپ به واسطه مأموم دیگر به امام متّصل نباشد، نمى‏تواند اقتدا كند؛ ولی چنانچه از طرف راست یا چپ به امام اتّصال داشته باشد می‌تواند اقتدا نماید هرچند نتواند هیچ یک از مأمومین صف جلوی خود را ببیند.

شرط سوم: جاى ایستادن امام از جاى مأموم بلندتر نباشد


مسأله ۱۷۰۲. اگر جای ایستادن امام به مقدار ناچیز از جای ایستادن مأموم بلندتر باشد اشكال ندارد و نیز اگر زمین سراشیب باشد و امام در طرفى كه بلندتر است بایستد، در صورتى كه سراشیبى آن زیاد نباشد و طوری باشد که به آن زمین مسطّح می‌گویند، مانعى ندارد.

مسأله ۱۷۰۳. اگر جاى مأموم بلندتر از جاى امام باشد، اشكال ندارد؛ ولى اگر به قدرى بلندتر باشد كه نگویند اجتماع كرده‏اند، جماعت صحیح نیست.

شرط چهارم: مأموم جلوتر از امام نایستد


مسأله ۱۷۰۴.  مأموم نباید جلوتر از امام بایستد - چه مرد باشد چه زن، یک نفر باشد یا چند نفر باشند - بلكه اگر مأمومینِ مرد در جماعت حضور دارند و بیشتر از یک نفر هستند، احتیاط واجب آن است كه مساوی امام جماعت نایستند و مقداری عقب‌‌تر بایستند و احتیاط مستحب است كه پشت سر امام بایستند ولی اگر مأمومِ مرد، تنها یک نفر باشد، اشكال ندارد كه مساوی امام بایستد و احتیاط مستحب است كه در مكان ركوع و سجده و نشستن خودش هم از امام جلوتر نباشد.

مسأله ۱۷۰۵. اگر مأموم، زن و امام جماعت، مرد باشد، بنابر احتیاط واجب، باید مأمومِ زن از امام عقب‏تر بایستد و این فاصله حدّاقل به مقداری باشد كه جای سجده او مساوی جای دو زانوی امام در حال سجده باشد و احتیاط مستحب است كه زن به گونه‌‌ای عقب‌‌تر باشد كه محل سجده او پشت جای ایستادن امام باشد. همچنین اگر واسطه اتّصال مأمومِ زن به امام جماعت، مأمومِ مرد است، بنابر احتیاط واجب، باید مأمومِ زن از مأمومِ مرد عقب‏تر بایستد، حداقلّ به مقداری كه جای سجده او مساوی جای دو زانوی مأموم مرد در حال سجده باشد و احتیاط مستحب است كه زن به گونه‌‌ای عقب‌‌تر باشد كه محل سجده او پشت جای ایستادن مأمومِ مرد باشد.

مسأله ۱۷۰۶. اگر امام و مأموم، هر دو زن باشند، احتیاط واجب آن است كه امام جماعت و مأمومینِ صف اول، همه در یک ردیف بایستند و امام جلوتر از دیگران نایستد.

مسأله ۱۷۰۷. اگر مأموم، یک مرد باشد، مستحب است طرف راست امام بایستد و اگر یک زن باشد، باز هم مستحب است كه در طرف راست امام بایستد، ولی بنابر احتیاط لازم، حداقلّ به مقداری كه مکان سجده زن مساوی جای دو زانوی امام در حال سجده باشد، از او عقب‏تر بایستد و احتیاط مستحب است كه زن به گونه‌‌ای عقب‌‌تر باشد كه محل سجده او پشت جای ایستادن امام باشد.

مسأله ۱۷۰۸. اگر مأموم، یک مرد و یک زن یا یک مرد و چند زن باشند، مستحب است مرد طرف راست امام بایستد و یک زن یا چند زن پشت سر امام بایستند؛ البتّه بنابر احتیاط، لازم است مأمومین زن، حداقل به مقداری كه در مسأله قبل ذکر شد، از امام جماعت عقب‌‌تر بایستند.

مسأله ۱۷۰۹. اگر مأمومین، چند مرد و یک یا چند زن باشند، مستحب است مردان پشت سر امام جماعت و زنان پشت سر مردان بایستند و حداقل مقداری كه بنابر احتیاط، باید زن یا زنان از امام عقب‌‌تر بایستند در مسأله (1707) گفته شد.

شرط پنجم: اتّصال بین صف‌های نماز جماعت رعایت شود


مسأله ۱۷۱۰. در نماز جماعت فاصله بین مأموم و امام، نباید عرفاً زیاد باشد؛ بلكه احتیاط واجب آن است كه بین جای سجده مأموم و جای ایستادن امام بیشتر از بزرگترین قدم معمولی[۳] فاصله نباشد و همین حکم در مورد فاصله انسان با مأمومی که جلوی او ایستاده و از طریق او به امام متصل است، جاری می‌باشد و احتیاط مستحب آن است که جای ایستادن مأموم با جای ایستادن امام یا كسی كه جلوی او ایستاده، بیش از اندازه بدن انسان در حالی كه به سجده می‌رود، فاصله نداشته باشد.

مسأله ۱۷۱۱. اگر مأموم از سمت جلو به امام متّصل نباشد ولی به واسطه كسی كه طرف راست یا چپ او اقتدا كرده به امام متّصل باشد، نباید فاصله بین مأموم و شخصی که وسیله اتّصال او به امام است، عرفاً زیاد باشد؛ بلكه بنابر احتیاط لازم، باید با چنین شخصی كه در طرف راست یا چپ او اقتدا كرده، بیشتر از بزرگترین قدم معمولی فاصله نداشته باشد.

مسأله ۱۷۱۲. اگر مأموم می‌‌خواهد از طریق مأمومین دیگر به امام جماعت متّصل شود، اتّصال به امام جماعت از سمت جلو و سمت راست و سمت چپ امكان پذیر است؛ ولی نمی‌تواند از طریق مأموم پشت سر به امام جماعت متّصل شود. همچنین لازم نیست مأموم از سه طرف (جلو، سمت راست، سمت چپ) به امام جماعت متّصل باشد بلكه اتّصال از یک طرف كافی است.

مسأله ۱۷۱۳. اگر در میان نماز، بین مأموم و امام، یا بین مأموم و كسی كه مأموم به واسطه او به امام متّصل است، فاصله زیاد پیش بیاید، ارتباط مأموم با امام قطع شده و نماز فرادا می‌‌شود؛ بلكه اگر بیشتر از یک قدم بزرگ فاصله پیدا شود، هرچند فاصله زیاد صادق نباشد، بنابر احتیاط واجب، نماز مأموم فرادا می‌‌شود و می‌تواند نمازش را به قصد فرادا ادامه دهد.

مسأله ۱۷۱۴. بعد از تكبیرة الاحرام امام، اگر افرادی از صف جلو که واسطه اتّصال فرد به امام هستند، آماده نماز بوده و تكبیر گفتن آنان نزدیک باشد، نمازگزاری كه در صف بعد ایستاده، می‌تواند تكبیر بگوید؛ هرچند آن افراد، هنوز تکبیر نگفته باشند؛ همچنین اگر مأموم در صف اول ایستاده، بعد از تكبیر امام چنانچه مأمومینی كه واسطه اتّصال او به امام هستند، آماده نماز باشند و تكبیر گفتن آنان نزدیک باشد، می‌تواند تكبیر بگوید؛ ولی احتیاط مستحب آن است كه در هر دو صورت مأموم صبر كند تا تكبیر گفتن مأمومینی که واسطه اتّصال او به امام جماعت هستند، تمام شود سپس تکبیرةالاحرام را بگوید.

مسأله ۱۷۱۵. اگر نماز همه كسانی كه در صف جلوی فرد هستند تمام شود و فوراً برای نماز دیگری به امام اقتدا نكنند، چنانچه فاصله بین افرادی که در صف عقب هستند با کسانی که در صف جلوتر از کسانی که نمازشان تمام شده قرار دارند، عرفاً زیاد باشد جماعت صف عقب باطل می‌شود و نماز آنان فرادا می‌‌گردد. همچنین اگر فاصله مذکور زیاد نباشد ولی کسانی که در صف جلو نمازشان تمام شده و قصد اقتدای مجدّد به امام را ندارند به گونه‌‌ای بایستند که عرفاً حائل محسوب شوند و ارتباط بین صفوف به جهت وجود آن حائل، کلاً قطع گردد، جماعت صف عقب باطل می‌شود و نماز آنان فرادا می‌‌گردد و اما اگر حائل محسوب نمی‌شوند و فاصله هم عرفاً زیاد نیست ولی بیشتر از بزرگترین قدم معمولی است جماعت صف عقب بنابر احتیاط واجب صحیح نمی‌باشد.

مسأله ۱۷۱۶. اگر نماز همه کسانی که در صف جلوی فرد هستند تمام شود و فوراً اقتدا بكنند و فاصله مذکور، عرفاً زیاد باشد یا بیشتر از بزرگترین قدم معمولی باشد، هرچند زیاد هم محسوب نگردد، جماعت صف بعد بنابر احتیاط واجب صحیح نمی‌باشد.

مسأله ۱۷۱۷. اگر واسطه اتّصال در جماعت، بچّه ممیز باشد، چنانچه ندانند نماز او باطل است یا نه و احتمال عقلایی بدهند که نمازش صحیح باشد، می‌توانند اقتدا كنند و همچنین اگر در جماعتی که امام آن شیعه دوازده امامی است، واسطه اتّصال، شیعه دوازده امامی نباشد، چنانچه نماز او بر طبق مذهب وی صحیح باشد، می‌توانند اقتدا كنند.

مسأله ۱۷۱۸. اگر نمازگزار بداند نماز مأمومینی که واسطه اتّصال او به امام جماعت هستند باطل است، نمی‌تواند به واسطه آنان به امام اقتدا كند؛ ولی اگر نداند نماز آنان صحیح است یا نه، می‌تواند اقتدا نماید.

مسأله ۱۷۱۹. اتصال مأمومین مرد به امام جماعت به وسیله مأموم یا مأمومین زن كافی نیست.

شرط ششم: متابعت و پیروی از امام جماعت مراعات گردد


مسأله ۱۷۲۰. در نماز جماعت شرط است مأموم از امام جماعت، متابعت و پیروی نماید که توضیح موارد واجب وغیر واجب پیروی از امام در مسائل بعد ذکر می‌شود.

مسأله ۱۷۲۱. در صحّت جماعت شرط است كه مأموم تكبیرة الاحرام نماز را قبل از امام جماعت نگوید. همچنین نباید تكبیرة الاحرام را قبل از امام به پایان برساند، بلكه احتیاط مستحب آن است كه تا تكبیر امام تمام نشده تكبیر نگوید.

مسأله ۱۷۲۲. اگر مأموم سهواً پیش از امام سلام دهد، نمازش به جماعت صحیح است و لازم نیست دوباره با امام سلام بدهد، بلكه اگر عمداً هم پیش از امام سلام دهد، اشكال ندارد و نمازش به جماعت صحیح است.

مسأله ۱۷۲۳. اگر مأموم غیر از تكبیرة الاحرام، ذکرهای دیگر نماز را قبل از امام بگوید اشكال ندارد، ولی اگر مأموم این ذکرها را می‌‌شنود یا بداند امام چه وقت آن‌ها را می‌گوید، احتیاط مستحب آن است كه پیش از امام نگوید.

مسأله ۱۷۲۴. مأموم باید غیر از آنچه در نماز خوانده می‌شود، كارهای دیگر آن مانند ركوع و سجود و نشستن و برخاستن را با امام یا كمی بعد از امام به جا آورد و اگر عمداً قبل از امام انجام دهد یا مدّتی زیادی بعد از امام - طوری كه متابعت و پیروی در آن کار صدق نكند - انجام دهد، جماعتش در آن جزء باطل می‌شود؛ بلکه بنابر احتیاط واجب جماعتش کاملاً باطل می‌شود؛ ولی اگر نمازگزار به وظیفه فرادا عمل نماید به تفصیلی كه در مسأله‌ (1735) خواهد آمد، نمازش صحیح است.

مسأله ۱۷۲۵. اگر مأموم سهواً پیش از امام سر از ركوع بردارد چنانچه اطمینان دارد که اگر برگردد، در رکوع، به امام می‌رسد، بنابر احتیاط لازم، باید به ركوع برگردد و با امام سر بردارد و در این صورت زیاد شدن ركوع كه ركن است نماز را باطل نمی‌كند  و اگر عمداً بر نگردد، جماعتش، بنابر احتیاط، باطل می‌شود ولی نمازش به تفصیلی كه در مسأله (1735) خواهد آمد صحیح است؛ ولی اگر به ركوع برگردد و پیش از آنكه به ركوع امام برسد، امام سر بردارد، نمازش بنابر احتیاط واجب، باطل است.

مسأله ۱۷۲۶. اگر اشتباهاً سر از سجده بردارد و ببیند امام در سجده است چنانچه اطمینان دارد که اگر برگردد در سجده به امام می‌رسد، بنابر احتیاط لازم، باید به سجده برگردد و چنانچه در هر دو سجده این اتّفاق بیفتد، برای زیاد شدن دو سجده كه ركن است، نماز باطل نمی‌شود.

مسأله ۱۷۲۷. كسى كه اشتباهاً قبل از امام سر از سجده برداشته، هرگاه به سجده برگردد و معلوم شود امام قبل از رسیدن او به سجده، سر برداشته است، نمازش صحیح است؛ ولى اگر در هر دو سجده این اتفاق بیفتد، نمازش - بنابر احتیاط واجب - باطل است.

مسأله ۱۷۲۸. اگر مأموم اشتباهاً سر از ركوع یا سجده بردارد و سهواً یا به خیال اینكه به امام نمی‌رسد، به ركوع یا سجده برنگردد، جماعت و نمازش صحیح است.

مسأله ۱۷۲۹. اگر مأموم سر از سجده بردارد و ببیند امام در سجده است، چنانچه به خیال اینكه سجده اول امام است، به قصد اینكه با امام سجده كند، به سجده رود و بفهمد سجده دوم امام بوده، آن سجده، سجده دوم او به حساب می‌‌آید و اگر به خیال اینكه سجده دوم امام است، به سجده رود و بفهمد سجده اول امام بوده، باید سجده را به قصد متابعت و همراهی با امام تمام كند و دوباره با امام به سجده رود و در هر صورت، احتیاط مستحب آن است كه نماز را با جماعت تمام كند و دوباره بخواند.

مسأله ۱۷۳۰.  اگر مأموم سهواً قبل از امام به ركوع رود و طوری باشد كه اگر سر بردارد به مقداری از قرائت امام می‌رسد، چنانچه ذكر ركوع را به مقدار واجب بگوید و فوراً سر بردارد و بعد از تمام شدن قرائت با امام به ركوع رود، نمازش صحیح است و اگر عمداً برنگردد، بنابر احتیاط واجب جماعتش صحیح نیست؛ ولی نمازش به تفصیلی كه در مسأله (1735) خواهد آمد، صحیح می‏باشد.

مسأله ۱۷۳۱.  اگر مأموم سهواً پیش از امام به ركوع رود و طوری باشد كه اگر برگردد به چیزی از قرائت امام نمی‌رسد، لازم است ذكر ركوع را به مقدار واجب بگوید، سپس بنابر احتیاط لازم سر برداشته و به قصد متابعت و همراهی، با امام جماعت به ركوع رود و در این صورت گفتن ذكر در ركوع دوم احتیاط مستحب است؛ ولی اگر گفتن ذكر در ركوع اوّل، موجب ترک متابعت امام جماعت در ركوع می‌شود (یعنی اگر ذكر را بگوید فرصتی برای سر برداشتن و ركوع با امام جماعت باقی نمی‌‌ماند) متابعت را ترک کند و در حال رکوع باقی بماند، تا امام جماعت به او ملحق ‌شود و در موردی كه وظیفه‌اش سر برداشتن و متابعت از امام جماعت است، اگر عمداً بر نگردد جماعتش بنابر احتیاط واجب صحیح نیست؛ ولی نمازش به تفصیلی كه در مسأله (1735) خواهد آمد، صحیح است.

مسأله ۱۷۳۲. اگر مأموم سهواً قبل از امام به سجده برود لازم است ذكر سجود را به مقدار واجب بگوید و بنابر احتیاط لازم، سر برداشته سپس به قصد پیروی از امام جماعت به سجده برود و در این صورت، گفتن ذكر در این سجده احتیاط مستحب است. ولی اگر گفتن ذكر در سجده اول موجب ترک متابعت امام جماعت در سجود می‌شود، متابعت را ترک کند و در حال سجده باقی بماند تا امام جماعت به او ملحق ‌شود و در موردی كه وظیفه‌اش سر برداشتن و متابعت از امام جماعت است اگر عمداً بر نگردد، جماعتش بنابر احتیاط واجب صحیح نیست؛ ولی نمازش به تفصیلی كه در مسأله (1735) خواهد آمد، صحیح است.

مسأله ۱۷۳۳. اگر امام در ركعتى كه قنوت ندارد اشتباهاً قنوت بخواند، یا در ركعتى كه تشهّد ندارد اشتباهاً مشغول خواندن تشهّد شود، مأموم نباید قنوت و تشهّد را بخواند، ولى نمى‏تواند پیش از امام به ركوع رود، یا پیش از ایستادن امام بایستد؛ بلكه باید صبر كند تا قنوت و تشهّد امام تمام شود و بقیه نماز را با او بخواند.

مسأله ۱۷۳۴. كسی كه یک یا چند رکعت دیرتر به امام اقتدا کرده است در صورتی که می‌داند اگر سوره یا قنوت را تمام كند به ركوع امام نمی‌رسد، چنانچه عمداً سوره یا قنوت را بخواند و به ركوع نرسد، جماعتش در آن جزء - بلکه بنابر احتیاط واجب کاملاً - باطل می‌شود؛ ولی چنانچه به وظیفه فرادا عمل نماید نمازش صحیح است و کسی که اطمینان دارد اگر سوره را شروع کند یا اگر شروع کرده تمام نماید به رکوع امام می‌رسد، در صورتی که زیاد طول نکشد، احتیاط مستحب آن است که سوره را شروع کند یا اگر شروع کرده تمام نماید؛ ولی اگر زیاد طول بکشد طوری که نگویند متابعت و همراهی امام می‌کند، باید شروع نکند و چنانچه شروع کرده تمام ننماید وگرنه جماعتش در آن جزء بلکه بنابر احتیاط واجب کاملاً باطل خواهد شد؛ ولی اگر به توضیحی که در مسأله (1735) خواهد آمد به وظیفه فرادا عمل کند، نمازش صحیح است.

شرط هفتم: مأموم در بین نماز بدون عذر قصد فرادا نکند


مسأله ۱۷۳۵.  اگر مأموم در بین نماز بدون عذر قصد فرادا نماید، جماعتش بنابر احتیاط واجب صحیح نیست؛ ولی نمازش صحیح است مگر آنكه به وظیفه فرادا عمل نكرده باشد كه بنابر احتیاط واجب، باید نماز را دوباره بخواند ولی اگر چیزی را كم و زیاد كرده باشد كه در صورت عذر، نماز را باطل نمی‌كند، دوباره خواندن نماز لازم نیست؛ مثلاً اگر از اول نماز قصد فرادا کردن آن را نداشته و حمد وسوره را نخوانده ولی در حال ركوع چنین قصدی برایش پیدا شود، در این صورت می‌تواند نمازش را به قصد فرادا تمام كند و لازم نیست كه آن را دوباره بخواند و همچنین است حکم اگر مأموم در نماز جماعت از اوّل نماز قصد فرادا کردن آن را نداشته و یک سجده را برای متابعت و همراهی زیاد كرده باشد و بعد از آن چنین قصدی برایش پیش آید، امّا اگر مأموم از اول نماز قصد فرادا کردن آن را داشته و حمد وسوره را نخوانده باشد، بنابر احتیاط واجب، جماعت، بلکه اصل نمازش صحیح نمی‌باشد؛ مگر آنکه جاهل قاصر باشد (یعنی در فراگیری مسأله کوتاهی نکرده باشد) و رکنی را به قصد متابعت از امام جماعت، اضافه نکرده باشد که در این صورت لازم نیست نمازش را دوباره بخواند.

مسأله ۱۷۳۶. اگر مأموم بعد از حمد و سوره امام جماعت، به علّت عذری نیّت فرادا كند، لازم نیست حمد و سوره را بخواند، ولی اگر بدون عذر باشد یا پیش از تمام شدن حمد و سوره نیّت فرادا نماید، بنابر احتیاط، لازم است همه حمد و سوره را بخواند.

مسأله ۱۷۳۷. اگر در بین نماز جماعت نیّت فرادا نماید، نمی‌تواند دوباره نیّت جماعت كند و همچنین است بنابر احتیاط واجب، اگر مردّد شود كه نیّت فرادا كند یا نه و بعد تصمیم بگیرد كه نماز را با جماعت تمام كند.

مسأله ۱۷۳۸. اگر شک كند كه در بین نماز نیّت فرادا كرده یا نه، باید بنا بگذارد كه نیّت فرادا نكرده است.

مسأله ۱۷۳۹. اگر نماز امام جماعت تمام شود و مأموم مشغول تشهّد یا سلام اوّل باشد، لازم نیست نیّت فرادا كند.

شرط هشتم: مأموم در حال قیام یا رکوع امام به او اقتدا کند


مسأله ۱۷۴۰. در نماز جماعت شرط است مأموم در حال قیام امام یا در ركوع امام، به وی رسیده و به او اقتدا نماید و توضیح موارد رسیدن به امام جماعت در مسائل بعد ذکر می‏شود.

مسأله ۱۷۴۱. اگر مأموم موقعی كه امام جماعت در ركوع است اقتدا كند و به ركوع امام برسد، هرچند ذكر امام تمام شده باشد نمازش صحیح است و یک ركعت محسوب می‌شود؛ امّا اگر مأموم اقتدا نماید و به مقدار ركوع خم شود و به ركوع امام نرسد، نمازش به جماعت تشکیل نمی‌‌شود و در صورتی‌‌كه مطمئن بوده به ركوع امام می‌رسد نمازش فرادا محسوب می‌‌شود و می‌تواند نمازش را فرادا تمام كند[۴] یا برای رسیدن به ركعت بعد نماز را شكسته و رها كند و امّا اگر مطمئن نبوده و به احتمال رسیدن به ركوع اقتداء نموده، نمازش باطل است.

مسأله ۱۷۴۲. اگر مأموم موقعی كه امام در ركوع است اقتدا كند و به مقدار ركوع خم شود و شک كند كه به ركوع امام رسیده یا نه، چنانچه شكّش بعد از رسیدن به حدّ ركوع باشد جماعتش صحیح است؛ هرچند مشغول ذكر ركوع نشده باشد و در غیر این صورت حكم كسی را دارد كه به رکوع امام نرسیده كه در مسأله قبل ذکر شد.

مسأله ۱۷۴۳. اگر مأموم موقعی كه امام جماعت در ركوع است اقتدا كند و پیش از آنكه به اندازه ركوع خم شود، امام سر از ركوع بردارد، بین سه کار مخیّر است یا نماز را فرادا تمام كند، یا اینكه همراه امام جماعت به قصد قربت مطلقه به سجده رود (یعنی سجده را به قصد سجده مخصوص نماز یا سجده خاص دیگری به جا نیاورد؛ بلکه قصدش به طور کلی قربةً الی اللّه باشد) و بعد در حال ایستادن تكبیر را به قصد أعمّ از تكبیرة‌الاحرام و ذكر مطلق دوباره گفته و نماز را به جماعت بخواند و یا برای رسیدن به ركعت بعد نماز را قطع كرده و بشکند.

مسأله ۱۷۴۴. اگر مأموم، اول نماز، یا بین حمد و سوره به امام جماعت اقتدا كند و سهواً قبل از آنكه به ركوع برود، امام سر از ركوع بردارد، نماز او به طور جماعت صحیح است.

مسأله ۱۷۴۵. اگر امام جماعت ایستاده باشد و مأموم نداند كه در كدام ركعت است می‌تواند اقتدا كند و بنابر احتیاط واجب، باید حمد و سوره را آهسته به قصد أعمّ از جزئیّت نماز و قرائت قرآن بخواند و در این صورت نمازش به جماعت صحیح است؛ هرچند بعداً بفهمد که امام در رکعت اول یا دوم بوده است.

مسأله ۱۷۴۶. اگر در بین نماز شک كند كه اقتدا كرده یا نه، چنانچه به نشانه‏هایی اطمینان یا یقین پیدا كند كه اقتدا كرده، باید نماز را به جماعت تمام كند و در غیر این صورت، باید نماز را به نیّت فرادا تمام نماید.

مسأله ۱۷۴۷. اگر مأموم در ركعت دومِ امام اقتدا كند، لازم نیست حمد و سوره را بخواند؛ ولی مستحب است قنوت و تشهّد را با امام ‏بخواند و احتیاط واجب آن است كه موقعِ نشستن برای تشهّد، به صورت تجافی بنشیند (یعنی انگشتان دست و سینه پا را به زمین بگذارد و زانوها را از زمین کمی بلند كند) - هرچند نخواهد در حال تجافی تشهّد را بخواند همچنین مأموم باید بعد از تشهّد با امام جماعت برخیزد و حمد و سوره را آهسته بخواند - و اگر برای سوره وقت ندارد، حمد را تمام كند و در ركوع خود را به امام برساند و اگر برای تمام حمد وقت ندارد به گونه‌ای که چنانچه حمد را تمام کند به رکوع امام نمی‌رسد، می‌تواند یا نماز را فرادا نماید و یا حمد را به مقداری كه وقت دارد خوانده، سپس حمد را قطع كرده و خود را به ركوع امام جماعت برساند؛ هرچند احتیاط مستحب آن است كه نماز را به نیّت فرادا تمام كند.

مسأله ۱۷۴۸. اگر مأموم موقعی كه امام جماعت در ركعت دوّم نماز چهار ركعتی است اقتدا كند، باید مأموم در ركعت دوّم نمازش كه ركعت سوّم امام است، بعد از دو سجده بنشیند و تشهّد را به مقدار واجب بدون مستحبات بخواند، سپس برخیزد و چنانچه برای گفتن سه مرتبه تسبیحات اربعه وقت ندارد، باید تسبیحات اربعه را یک مرتبه بگوید و در ركوع خود را به امام جماعت برساند و اگر وقت برای گفتن یک بار تسبیحات اربعه نباشد، باز هم لازم است فوراً یک بار تسبیحات اربعه را بخواند و در این صورت، اگر به ركوع امام نرسد معذور است و جماعتش صحیح می‌باشد.

مسأله ۱۷۴۹. اگر امام جماعت در ركعت سوم یا چهارم باشد و مأموم بداند یا احتمال بدهد كه اگر اقتدا كند و حمد را بخواند، به ركوع امام نمی‌رسد، بنابر احتیاط لازم، باید صبر كند تا امام به ركوع برود و بعد اقتدا نماید.

مسأله ۱۷۵۰. اگر مأموم در حال قیامِ ركعت سوم یا چهارمِ امام اقتدا كند، باید حمد و بنابر احتیاط لازم، یک سوره کامل را بخواند و اگر برای سوره وقت ندارد، باید حمد را تمام كند و در ركوع، خود را به امام جماعت برساند.

 امّا اگر مأموم در حال قیامِ ركعت سوم یا چهارمِ امام با اطمینان به اینکه می‌‌تواند حمد را تمام نماید، اقتدا كند ولی پس از اقتدا متوجّه ‌‌شود برای تمام حمد وقت ندارد به گونه‌ای که چنانچه آن را تمام کند به رکوع امام جماعت نمی‌رسد، در این صورت، حمد را به مقداری كه وقت دارد خوانده، سپس آن را قطع كرده و بدون آنكه باقیمانده حمد را بخواند خود را به ركوع امام جماعت برساند، هرچند احتیاط مستحب در این حالت آن است كه قصد فرادا كرده و نماز را فرادا تمام كند.

مسأله ۱۷۵۱. اگر مأموم در حال قیامِ ركعت سوّم امام جماعت در نماز چهار رکعتی اقتدا كند، در رکعت چهارمِ امام که رکعت دوّم مأموم می‌‌باشد، باید حمد و بنابر احتیاط لازم، یک سوره کامل را بخواند و اگر برای سوره وقت ندارد، باید حمد را تمام كند و در ركوع، خود را به امام جماعت برساند و اگر برای تمام حمد وقت ندارد، حکمی که در مسأله قبل ذکر شد، جاری می‌شود.

مسأله ۱۷۵۲. اگر ركعت اوّل یا دوّم مأموم، ركعت سوّم یا چهارم امام باشد، باید مأموم، حمد و سوره را به تفصیلی که در مسأله قبل ذکر شد، بخواند و واجب است آن را آهسته بخواند حتّی «بسم اللّه الرحمن الرحیم» آن را هم بنابر احتیاط واجب، آهسته بگوید و چنانچه آن را سهواً یا به علّت ندانستن مسأله، بلند خوانده باشد، نمازش صحیح است.

مسأله ۱۷۵۳. اگر مأموم به خیال اینكه امام جماعت در ركعت اوّل یا دوّم است، حمد و سوره را نخواند و بعد از ركوع بفهمد كه در ركعت سوم، یا چهارم بوده، نمازش صحیح است؛ ولی اگر مأموم پیش از ركوع بفهمد، باید حمد و سوره را بخواند و اگر وقت ندارد، طوری كه در مسأله (1750) گفته شد، عمل نماید.

مسأله ۱۷۵۴. اگر مأموم به خیال اینكه امام در ركعت سوّم یا چهارم است، حمد و سوره را بخواند و پیش از ركوع یا بعد از آن بفهمد كه در ركعت اوّل یا دوّم بوده، نمازش صحیح است و اگر در بین حمد و سوره بفهمد، لازم نیست آنها را تمام كند و در صورتی که بخواهد آن را تمام کند، تنها در مواردی که در مسائل (1690 تا 1693) مطرح شده، می‌تواند این کار را انجام دهد.

مسأله ۱۷۵۵. كسی كه یک ركعت از امام عقب مانده، بهتر آن است كه وقتی امام جماعت تشهّد ركعت آخر را می‌خواند، به حالت تجافی بنشیند؛ یعنی انگشتان دست و سینه پا را به زمین بگذارد و زانوها را بلند نگهدارد و صبر كند تا امام سلام نماز را بگوید و بعد برخیزد و اگر در همان جا بخواهد قصد فرادا نماید، مانعی ندارد و نماز را فرادا ادامه می‌دهد.

مسأله ۱۷۵۶. اگر فرد موقعی برسد كه امام مشغول خواندن تشهّد آخر نماز است، چنانچه بخواهد به ثواب جماعت برسد، باید بعد از نیّت و گفتن تكبیرة الاحرام بنشیند (نشستن معمولی، نه نیم خیز) و می‌تواند تشهّد را به قصد قربت مطلقه با امام بخواند (یعنی قصد خواندن خصوص تشهّد نماز را نداشته باشد؛ بلکه نیتش در خواندن تشهد، به طور کلی قربةً الی اللّه باشد) همچنان که می‌تواند خواندن آن را ترک نماید؛ ولی سلام را بنابر احتیاط واجب نگوید و صبر كند تا امام سلام نماز را بدهد، بعد بایستد بدون آنكه دوباره نیّت كند یا تكبیرة الاحرام بگوید، حمد و سوره را بخواند و آن را ركعت اوّل نماز خود محسوب نماید و نماز را ادامه دهد.

مسأله ۱۷۵۷. اگر موقعی كه نمازگزار مشغول نماز مستحبّی است، نماز جماعت بر پا شود و وی ترس این داشته باشد كه چنانچه نماز مستحبّی را تمام كند به جماعت ‏نرسد، هرچند به این مقدارکه تکبیرة الاحرام امام را درک نکند، مستحب است نماز را رها كرده و مشغول نماز جماعت شود؛ بلکه در این صورت بعید نیست با شروع گفتن اقامه در نماز جماعت، قطع نماز مستحبّی، مستحب باشد.

مسأله ۱۷۵۸. اگر نمازگزار موقعی كه مشغول نماز واجب سه ركعتی یا چهار ركعتی است، نماز جماعت بر پا شود چنانچه برگزاری نماز جماعت برای همان نمازی باشد که نمازگزار مشغول خواندن آن است و وارد قیام ركعت سوم نشده مستحب است نیّت نماز واجبش را به مستحبی برگرداند و آن را به نیّت نماز مستحبّی دو ركعتی تمام كند و خود را به جماعت برساند و چنانچه فرد بعد از برگرداندن نیّت تصمیم بگیرد که نماز مستحبی را بشکند، مانعی ندارد و حکمی که در مسأله ‌قبل برای نماز مستحبی ذکر شد، در مورد این نماز مستحبّی نیز جاری می‌شود.

امّا اگر نمازگزار برای ركعت سوّم ایستاده و به ركوع نرفته، بنابر احتیاط واجب، برگرداندن نیّت از نماز واجب به نماز مستحبّی صحیح نیست.

شایان ذکر است:

الف. جواز برگرداندن نیّت شامل نماز دو ركعتی واجب مثل نماز صبح نمی‌‌شود و مشروعیّت برگرداندن نیّت از نماز دو رکعتی واجب به نماز دو رکعتی مستحبّی ثابت نیست.

ب. جواز برگرداندن نیّت از واجب به مستحب، چنانچه فرد از ابتدا بنای بر قطع نماز مستحب را داشته باشد، محلّ اشکال است و احتیاط واجب در ترک این طور برگرداندن نیّت است.

شرط نهم: امام در نزد مأموم معیّن باشد


مسأله ۱۷۵۹. در نماز جماعت شرط است که مأموم در هنگام نیّت، امام را معیّن نماید ولی دانستن اسم او لازم نیست و معیّن بودن اجمالی كافی است و اگر نیّت كند اقتدا می‌كنم به امام جماعت حاضر، نمازش صحیح است هرچند نیّت را به زبان نیاورد.

شرط دهم: امام جماعت دارای شرایط امامت باشد


مسأله ۱۷۶۰. برای صحیح بودن نماز جماعت امام جماعت باید دارای شرایطی باشد که این شرایط در مسائل بعد ذکر می‌شود.

شرایط امام جماعت


شرط اول، دوم، سوم و چهارم: بالغ، عاقل، حلال زاده و شیعه دوازده امامی باشد

مسأله ۱۷۶۱. اقتدا به بچّه‌‌ای كه ده سالش كامل شده احتمال دارد جایز باشد؛ ولی احتیاط واجب در ترک این كار است. همچنین بنابر احتیاط واجب، امامت فرد غیر بالغ برای افراد غیر بالغ صحیح نیست.

شرط پنجم: عادل باشد

مسأله ۱۷۶۲. اقتدا به امام جماعت غیر عادل و نیز کسی که معلوم نیست عادل است یا نه، صحیح نیست و عدالت این است كه فرد واجبات را انجام دهد و کارهای حرام را ترک كند و نشانه آن حسن ظاهر در گفتار و رفتار و اعمال است به شرط آنکه انسان اطّلاع از خلاف آن نداشته باشد و توضیح كامل معنای عدالت و راه‏های اثبات آن در فصل تقلید مسأله (5) گذشت.

شرط ششم: قرائتش صحیح باشد

مسأله ۱۷۶۳. قرائت امام جماعت باید صحیح باشد و حمد و سوره نماز را به عربی صحیح بخواند؛ بنابر این اقتدای مأمومی كه قرائتش صحیح است به امامی كه قرائتش صحیح نیست - هرچند امام در عملش شرعاً معذور باشد - جایز نمی‌باشد.

همچنین اگر امام و مأموم هر دو قرائتشان صحیح نباشد و در كلمه‌‌ای كه آن را اشتباه تلفّظ می‏كنند مشترک نباشند، اقتدا صحیح نیست؛ بلكه اگر در كلمه‌‌ای كه آن را اشتباه تلفّظ می‌‌كنند مشترک باشند، باز هم بنابر احتیاط واجب، اقتدا صحیح نمی‏باشد.

شایان ذكر است اقتدا به امامی كه قرائت حمد و سوره‌‌اش صحیح نیست و شرعاً معذور از تصحیح آن است، در غیر محلّی كه امام جماعت، خواندن حمد و سوره را از طرف مأمومین به عهده می‌‌گیرد اشكال ندارد؛ مثل اینكه مأموم در ركوع ركعت دوّم یا در ركعت سوّم یا چهارم به امام اقتدا نماید كه محلّ قرائت گذشته است. همچنین اقتدا به امامی كه اذكار ركوع یا سجود یا تشهّد یا تسبیحات اربعه و مانند آن را در نماز غلط می‌خواند و شرعاً معذور از تصحیح آن است اشكال ندارد.

مسأله ۱۷۶۴. اگر فرد در صحیح بودن حمد و سوره امام جماعت شک داشته باشد، بنابر احتیاط واجب، نمی‌‌تواند در محلّی كه امام، خواندن حمد و سوره را از طرف مأمومین به عهده می‌گیرد - مثل ركعت اوّل یا دوّم قبل از ركوع - به او اقتدا نماید. البتّه اگر بداند كه امام جماعت قرائتش صحیح است ولی احتمال بدهد از روی سهو و اشتباه قرائت را غلط بخواند، به این احتمال اعتنا نمی‌‌شود و قرائتش حمل بر صحّت می‏گردد و می‌‌تواند به او اقتدا نماید.

شرط هفتم: در صورتی که مأموم مرد است، امام جماعت مرد باشد

مسأله ۱۷۶۵. اقتدای زنان به امامی كه زن است اشكال ندارد. امّا زن جایز نیست امام جماعت برای مردان باشد هرچند آن مردان از محرم‌های او باشند.

شرط هشتم: بنابر احتیاط واجب حدّ شرعی بر او جاری نشده باشد

مسأله ۱۷۶۶. بنابر احتیاط واجب به امام جماعتی که حدّ شرعی بر او جاری شده و توبه کرده است، نمی‌توان اقتدا کرد.

شرط نهم: اگر مأموم نمازش ایستاده است، امام نیز نمازش ایستاده باشد

مسأله ۱۷۶۷. کسی که ایستاده نماز می‌خواند، نمی‌تواند به كسی كه نشسته یا خوابیده نماز می‌خواند، اقتدا كند و نیزکسی كه نشسته نماز می‌خواند، نمی‌تواند به كسی كه خوابیده نماز می‌خواند، اقتدا نماید؛ ولی اقتدای مأمومی كه وظیفه او نماز نشسته است به امام جماعتی كه ایستاده یا نشسته نماز می‌خواند اشكال ندارد.

مسأله ۱۷۶۸. کسی که خوابیده نماز می‌خواند، بنابر احتیاط واجب اقتدای او صحیح نیست؛ چه امام ایستاده باشد، چه نشسته و چه خوابیده باشد.

شرط دهم: قبله او و مأموم یکی باشد

مسأله ۱۷۶۹. كسی كه اعتقاد دارد قبله در فلان جهت است جایز نیست به امام جماعتی اقتدا كند كه اعتقاد دارد قبله در جهت دیگر است؛ مگر آنكه اختلاف بین دو جهت، كم و اندک باشد كه عرفاً جماعت صادق باشد كه در این صورت اقتدا اشكال ندارد.

شرط یازدهم: نمازش در نظر مأموم صحیح باشد

مسأله ۱۷۷۰. تفصیل و جزئیات این شرط در کتاب‌های مفصل ذکر شده است که با توجه به آن در بعضی از موارد، اقتدا صحیح و در بعضی از موارد صحیح نمی‏باشد. در این قسمت به ذکر چند مثال اکتفاء می‌شود:

الف. اگر در كف دست امام مانعی است كه به هیچ وجه رفع نمی‌‌شود و امام به علّت مجتهد بودن خودش یا به خاطر نظر مرجع تقلیدش معتقد است وظیفه‌‌اش وضوی جبیره‌‌ای یا غسل جبیره‌‌ای است، ولی مأموم از روی اجتهاد یا تقلید معتقد است وظیفه امام، تیمّم است، در این صورت، مأموم نمی‌‌تواند به امامی كه با وضو یا غسل جبیره نماز می‌‌خواند اقتدا نماید.

ب. اگر مأموم می‌‌داند آبی كه امام با آن وضو گرفته، نجس است، ولی امام اعتقاد به پاكی آب دارد، در این صورت اقتدای به او جایز نیست زیرا وضو گرفتن با آب نجس، حتّی در صورت جهل به آن هم موجب باطل شدن وضو و نماز می‌‌شود.

ج. اگر مأموم بداند امام وضو ندارد هرچند خود امام متوجّه نباشد، نمی‏تواند به او اقتدا کند.

د. اگر مأموم متوجّه شود لباس امام نجس است، ولی امام از نجاست لباسش اطّلاع نداشته باشد، در این حال، اقتدا به او اشكال ندارد و بر مأموم هم لازم نیست به امام جماعت خبر دهد.

مسأله ۱۷۷۱. اگر امام جماعت به علّت عذری با بدن یا لباس نجس یا با تیمّم یا با وضوی جبیره‏ای نماز بخواند، می‌توان به او اقتدا كرد؛ البته اگر نظر اجتهادی یا تقلیدی امام ومأموم در مورد آن عذر فرق دارد تفصیلات مسأله قبل در آن جاری می‌شود.

احکام دیگر شرایط امام جماعت

مسأله ۱۷۷۲. اگر مأموم به اعتقاد اینكه امام شرایط امامت را داراست به او اقتدا كند و بعد از اتمام نماز بفهمد كه شرایط را دارا نبوده است، مثل اینکه امام عادل نبوده یا شیعه نبوده یا كافر بوده یا به جهتی نمازش باطل بوده، مثلاً سهواً بی وضو نماز خوانده، نماز مأموم صحیح است و جماعت محسوب می‌‌شود.

مسأله ۱۷۷۳. اگر امام بیماری دارد كه نمی‌تواند از بیرون آمدن ادرار و مدفوع خودداری كند، می‌توان به او اقتدا كرد و نیز زنی كه مستحاضه نیست، می‌تواند به زن مستحاضه‌‌ای كه مطابق وظایف استحاضه رفتار كرده، اقتدا نماید.

مسأله ۱۷۷۴. بهتر است كسی كه مرض خوره یا پیسی دارد، امام جماعت نشود.

مستحبّات و مکروهات مربوط به نماز جماعت


مسأله ۱۷۷۵. مستحب است امام جماعت در وسط صف بایستد و اهل علم و كمال و تقوا در صف اوّل قرار بگیرند.

مسأله ۱۷۷۶. مستحب است صف‌‌های جماعت منظّم باشد و بین كسانی كه در یک صف ایستاده‏اند، فاصله نباشد و شانه آنان در یک ردیف باشد.

مسأله ۱۷۷۷. مستحب است هنگام گفتن «قَدْ قامَتِ الصَّلاةُ» مأمومین برخیزند و آماده نماز جماعت شوند.

مسأله ۱۷۷۸. مستحب است امام جماعت حال مأمومی را كه از دیگران ضعیف‏تر است رعایت كند و قنوت و ركوع و سجود را طول ندهد، مگر بداند همه كسانی كه به او اقتدا كرده‏اند، مایل به این امر هستند.

مسأله ۱۷۷۹. مستحب است امام جماعت در حمد و سوره و ذكرهایی كه بلند می‌خواند، صدای خود را به قدری بلند كند كه دیگران بشنوند، ولی باید بیش از اندازه صدا را بلند نكند.

مسأله ۱۷۸۰. اگر امام در ركوع بفهمد كسی تازه رسیده و می‌خواهد اقتدا كند، مستحب است ركوع را دو برابر همیشه طول بدهد و بعد بایستد، هرچند بفهمد فرد دیگری هم برای اقتدا وارد شده است.

مسأله ۱۷۸۱. اگر در صف‌‌های جماعت جا باشد، مكروه است انسان تنها بایستد.

مسأله ۱۷۸۲. مكروه است مأموم ذكرهای نماز را چه واجب و چه مستحب، طوری بگوید كه امام جماعت بشنود.

مسأله ۱۷۸۳. مسافری كه نماز ظهر و عصر و عشا را دو ركعت می‌خواند، مكروه است در این نمازها به كسی كه مسافر نیست اقتدا كند و كسی كه مسافر نیست، مكروه است در این نمازها به مسافر اقتدا نماید.


۱. در خواندن نماز به جماعت نکته‌ای ‌را که در مسأله 1695 ذکرمی‌‌شود مراعات نماید.
۲. البتّه خواندن حمد و سوره نیز در بعضی از موارد که مأموم، یک یا چند رکعت دیر آمده، باتوضیحاتی که در مسائل بعد می‌آید، واجب است.
۳. یک قدم بزرگ، حدوداً یک متر است.
۴. یعنی ‌نماز را از همان حال رکوع ادامه دهد و آن را یک رکعت محسوب نماید و اینکه حمد و سوره نخوانده است، اشکال ندارد.
نماز جمعه ← → نماز قضاى پدر (که بر پسر بزرگتر واجب است)
العربية فارسی اردو English Azərbaycan Türkçe Français