پایگاه اطلاع رسانی دفتر مرجع عالیقدر آقای سید علی حسینی سیستانی

کتب فتوایی » توضیح المسائل جامع

نمازهای مستحبی ← → نماز جمعه

نماز آیات


در اثر وقوع بعضی از پدیده‌‌های طبیعی یا رخداد بعضی از حوادث، خواندن نمازی بر فرد مکلّف واجب می‌شود که آن را نماز آیات می‌نامند و این فصل اختصاص به بیان احکام و شرایط آن دارد.

موارد واجب شدن نماز آیات


مسأله ۱۸۰۳. نماز آیات كه کیفیّت آن بعداً ذکر خواهد شد، در سه مورد واجب می‌شود:

اوّل:گرفتن خورشید (كُسوف). دوّم: گرفتن ماه (خُسوف)؛ هرچند مقدار كمی از ماه یا خورشید گرفته شود و كسی هم از آن نترسد. سوم: زلزله، بنابر احتیاط واجب، هرچند كسی هم نترسد.

 امّا در رعد و برق و بادهای سیاه و سرخ و مانند اینها از آیات آسمانی، در صورتی كه بیشتر مردم بترسند و همچنین در حوادث زمینی مانند فرو رفتن زمین و افتادن كوه كه موجب ترس اكثر مردم شود، بنابر احتیاط مستحب، نماز آیات ترک نشود.

مسأله ۱۸۰۴. موارد و اسبابی که موجب نماز آیات می‌شود، با یقین یا شهادت دو عادل یا هر راه معقولی که باعث اطمینان فرد شود، ثابت می‌گردد؛ بنابر این اگر انسان به گفته كسانی كه از روی قواعد علمی، زمان گرفتن خورشید یا ماه را می‌دانند یقین یا اطمینان پیدا كند كه خورشید یا ماه گرفته، باید نماز آیات را بخواند و نیز اگر بگویند فلان وقت خورشید یا ماه می‌گیرد و فلان مقدار طول می‌كشد و انسان به گفته آنان اطمینان پیدا كند، باید به اطمینان خویش عمل نماید.

مسأله ۱۸۰۵. اگر برای مکلّف، از مواردی كه نماز آیات برای آنها واجب است، بیشتر از یک مورد اتّفاق بیفتد، باید برای هر یک از آنها یک نماز آیات بخواند؛ مثلاً اگر خورشید بگیرد و زلزله هم بشود، باید دو نماز آیات بخواند.

مسأله ۱۸۰۶. مواردی كه نماز آیات برای آنها واجب است، در هر مکانی اتّفاق بیفتد و احساس شود، فقط مردم همان‌جا باید نماز آیات بخوانند و بر مردم جاهای دیگر که آیه را احساس ننموده‌اند، واجب نمی‌شود؛ هرچند آن مکان‌های دیگر، متّصل به آن مکان یا مجاور و نزدیک آن باشند.

وقت نماز آیات


مسأله ۱۸۰۷. آغاز وقت نماز آیات برای خورشید گرفتگی یا ماه گرفتگی، موقعی است كه خورشید یا ماه شروع به گرفتن می‌كند و تا زمانی كه خورشید یا ماه به حالت طبیعی برنگشته، ادامه دارد (هر‌چند بهتر آن است كه خواندن نماز آیات را به قدری تأخیر نیندازند كه خورشید یا ماه شروع به باز شدن كند)؛ ولی تمام كردن نماز آیات را می‌توان تا بعد از باز شدن خورشید یا ماه به تأخیر انداخت؛ بنابراین فرد می‌تواند نماز آیات را طوری به جا آورد كه مقداری از ابتدای آن در وقت وقوع خورشید گرفتگی یا ماه گرفتگی انجام گردد و بقیّه آن پس از برطرف شدن خورشید گرفتگی یا ماه گرفتگی انجام شود.

مسأله ۱۸۰۸. اگر خواندن نماز آیات را به قدری تأخیر بیندازد كه خورشید یا ماه شروع به باز شدن كند، نیّت ادا مانعی ندارد؛ ولی بعد از باز شدنِ تمام آن، نماز، قضاء می‌شود و باید آن را به نیّت نماز آیات قضاء بخواند.

مسأله ۱۸۰۹. اگر مدّت گرفتن خورشید یا ماه، به اندازه خواندن یک ركعت نماز یا كمتر باشد، باید فرد نماز آیات را به نیّت ادا بخواند و همچنین است اگر مدّت گرفتن آنها بیشتر باشد ولی فرد نماز را نخواند تا به اندازه خواندن یک ركعت یا كمتر، به آخر وقت آن مانده باشد که در این صورت، نماز آیات، باز هم باید به نیّت ادا خوانده ‌‌شود.

مسأله ۱۸۱۰. موقعی كه زلزله، رعد و برق و مانند اینها اتّفاق می‌افتد و انسان بخواهد احتیاط كند (که این احتیاط در زلزله احتیاط واجب و در بقیه مستحب است)، اگر وقتشان وسعت داشته باشد، لازم نیست نماز آیات را فوراً بخواند و اگر وقت تنگ باشد، مثل بسیاری از موارد زلزله، باید فوراً آن را بخواند طوری كه در نظر عرف تأخیر محسوب نشود و اگر خواندن نماز را به تأخیر بیاندازد تا زمان متّصل به آیه بگذرد، خواندن نماز آیات بر او واجب نیست ولی احتیاط مستحب است كه آن را بعداً بدون نیّت ادا و قضاء بخواند.

کیفیّت خواندن نماز آیات


مسأله ۱۸۱۱. نماز آیات دو رکعت است که در هر ركعت پنج ركوع دارد و به دو صورت خوانده می‌شود:

صورت اوّل:بعد از از نیّت، تكبیرة الاحرام بگوید و یک بار حمد و یک سوره تمام بخواند و به ركوع برود و سر از ركوع بردارد، دوباره یک بار حمد و یک سوره تمام بخواند، باز به ركوع رود و همین‌طور تا پنج مرتبه و بعد از بلند شدن از ركوع پنجم دو سجده نماید و برخیزد و ركعت دوم را هم مثل ركعت اول به جا آورد و تشهّد بخواند و سلام دهد.

صورت دوّم:بعد از نیّت و تكبیرة الاحرام و خواندن حمد، آیه‏های یک سوره را پنج قسمت كند و یک آیه یا بیشتر از آن را بخواند؛ بلكه كمتر از یک آیه را نیز می‌تواند بخواند؛ ولی بنابر احتیاط لازم، باید جمله کامل باشد. همچنین بنابر احتیاط واجب، از اول سوره شروع كند و نیز بنابر احتیاط لازم، به گفتن «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحیٖم‏» به تنهایی اكتفاء نكند و پس از خواندن آیه با ویژگی‌هایی که ذکر شد به ركوع برود و سر بردارد و بدون اینكه حمد بخواند، قسمت دوم از همان سوره را بخواند و به ركوع برود و همین طور تا پیش از ركوع پنجم سوره را تمام نماید.

به طور مثال فردی که می‌خواهد پس از حمد، سوره قدر را بخواند، چنین عمل می‌کند:

 بعد از نیّت و تكبیرة الاحرام و خواندن سوره مبارکه حمد، می‌گوید:

 «بِسْم اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ اِنّا أَنْزَلْناهُ فی لَیْلَةِ القَدْر».

سپس به ركوع رفته، بعد از آن می‌ایستد و می‌گوید: «وَ ما اَدْریٰکَ ما لَیْلَةُ القَدْر».

دوباره به ركوع رود و بعد از ركوع ایستاده و می‌گوید: «لَیْلَةُ القَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ».

باز به ركوع رفته، سر بر می‌دارد و می‌گوید: «تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَالرّوحُ فیها بِإِذْنِ رَبِّهِم مِنْ کُلِّ اَمْر».

سپس به ركوع رفته و می‌ایستد و می‌گوید: «سَلامٌ هِیَ حَتّی مَطْلَعِ الفَجْر».

و بعد از آن به ركوع پنجم می‌رود و بعد از سر برداشتن، دو سجده نموده و ركعت دوّم را هم مثل ركعت اوّل به جا می‌آورد و بعد از سجده دوّم، تشهّد خوانده و نماز را سلام می‌دهد و نیز جایز است كه سوره را به كمتر از پنج قسمت تقسیم نماید؛ ولی هر وقت سوره را تمام كرد، لازم است حمد را قبل از ركوع بعدی در حال قیام بخواند، سپس مشغول خواندن سوره شود.

مثال سوره توحید: اگر فرد بخواهد در نماز آیات سوره توحید را بخواند، با توجّه به اینكه بنابر احتیاط واجب، نمی‌‌تواند به گفتن «بسم اللّه الرحمن الرحیم‏» در یک قسمت اكتفاء كند، جایز است به شیوه دیگری سوره توحید را پنج قسمت كند؛ به گونه‌‌ای كه هر بخش، یک جمله کامل باشد؛ مثل اینكه سوره را این طور تقسیم نماید: قسمت اول: «بسم اللّه الرحمن الرحیم قُلْ هُوَ اللّهُ اَحَدٌ». قسمت دوم: «اَللّهُ الصَّمَدُ». قسمت سوم: «لَمْ یَلِد». قسمت چهارم: «وَ لَمْ یولَد». قسمت پنجم: «وَلَمْ یَکُن لَه کُفُواً اَحَد» و نیز جایز است كه به كمتر از پنج قسمت تقسیم نماید؛ ولی هر وقت سوره را تمام كرد، لازم است حمد را قبل از ركوع بعدی در حال قیام بخواند.

مسأله ۱۸۱۲. اگر در یک ركعت از نماز آیات پنج مرتبه حمد و سوره بخواند و در ركعت دیگر یک حمد بخواند و سوره را پنج قسمت كند، مانعی ندارد.

احکام دیگر نماز آیات


مسأله ۱۸۱۳. جایز است نماز آیات خورشید گرفتگی و ماه گرفتگی را به جماعت بخوانند؛ ولی بنابر احتیاط واجب نماز طواف و آیات در غیر خوردشید و ماه گرفتگی - به جماعت - صحیح نمی‌باشد.

مسأله ۱۸۱۴. اگر در نماز آیات شک كند كه چند ركعت خوانده و فكرش به جایی نرسد، نماز باطل است؛ امّا اگر به گمان یا اطمینان یا یقین رسید، به همان عمل می‌‌كند.

مسأله ۱۸۱۵. اگر نمازگزار در عدد ركوع‌‌ها شک كند بنا را بر كمتر می‌‌گذارد؛ مگر در صورتی‌‌كه شک كند چهار ركوع كرده یا پنج ركوع، چنانچه شک او بعد از محلّ باشد، مثل اینكه هنگام گفتن «سَمِعَ اللّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ» یا در موقع رفتن به سمت سجده یا در سجده شک کند، در این موارد، به شک خود اعتنا نمی‌‌كند، امّا اگر در محلّ است و وارد عمل بعد نشده است، ركوعی را كه شک دارد به جا آورده یا نه، باید به جا آورد.

مسأله ۱۸۱۶. اگر در نماز آیات موارد سجده سهو پیش بیاید یا سجده را فراموش كرده تا محلّ تدارک آن بگذرد، باید به همان احكامی كه برای نمازهای یومیه ذکر شد عمل نماید و به طور كلی، احكام شک و سهوِ نمازهای یومیه در این نماز هم جاری است.

مسأله ۱۸۱۷. هر یک از ركوع‌‌های نماز آیات ركن است،كه اگر عمداً كم یا زیاد شود، نماز باطل است و همچنین اگر اشتباهاً كم شود نماز باطل می‏باشد و چنانچه سهواً زیاد شود، بنابر احتیاط واجب نماز باطل است.

مسأله ۱۸۱۸. مواردی كه در نمازهای یومیه، واجب یا مستحب است، در نماز آیات هم واجب یا مستحب می‌باشد؛ ولی نماز آیات اذان و اقامه ندارد و اگر با جماعت خوانده می‌شود، بهتر است رجاءً به جای اذان و اقامه، سه مرتبه گفته شود: «الصَّلاةَ» و در غیر جماعت، گفتن سه مرتبه «الصَّلاةَ» وارد نشده است.

مسأله ۱۸۱۹. مستحب است نمازگزار پیش از ركوع دوّم و چهارم و ششم و هشتم و دهم قنوت بخواند و اگر فقط پیش از ركوع دهم، قنوت بخواند نیز كافی است.

مسأله ۱۸۲۰. اگر مکلّف بداند که خورشید یا ماه گرفته است و عمداً یا از روی فراموشی نماز آیات را نخواند تا وقت آن بگذرد، واجب است آن را قضا نماید و فرق ندارد تمام خورشید یا ماه گرفته باشد یا قسمتی از آن و اگر تمام خورشید یا ماه بگیرد و مكلّف از آن باخبر باشد و عمداً نماز آیات را نخواند تا زمان آن بگذزد، بنابر احتیاط واجب، باید برای قضای آن غسل كند.

مسأله ۱۸۲۱. اگر تمام خورشید یا ماه گرفته باشد و در آن زمان، فرد از گرفتن خورشید یا ماه باخبر نشده باشد، باید قضای نماز آیات را بخواند؛ ولی اگر بخشی از ماه یا خورشید گرفته باشد و در آن زمان، فرد از گرفتن خورشید یا ماه باخبر نشده باشد، لازم نیست پس از آن، نماز آیات را قضاء نماید.

مسأله ۱۸۲۲. اگر عدّه‏ای بگویند كه خورشید یا ماه گرفته است، چنانچه فرد از گفته آنان یقین یا اطمینان شخصی پیدا نكند و در میان آنان، اشخاصی که گفته آنان شرعاً معتبر است مثل دو عادل (که شهادت دهند) نباشد و فرد نماز آیات نخواند و بعد معلوم شود راست گفته‏اند، در صورتی كه تمام خورشید یا ماه گرفته باشد، باید قضای نماز آیات را بخواند؛ ولی اگر مقداری از آن گرفته باشد، خواندن قضای نماز آیات بر او واجب نیست و همچنین است حکم اگر دو نفر كه عادل بودن آنان معلوم نیست بگویند خورشید یا ماه گرفته، بعد معلوم شود كه عادل بوده‏اند.

مسأله ۱۸۲۳. كسی كه قضای چند نماز آیات بر او واجب است، چه همه آنها برای یک مورد بر او واجب شده باشد، مثلاً سه مرتبه خورشید گرفته و نماز آنها را نخوانده باشد و چه برای چند مورد نماز آیات بر او واجب شده باشد، مثلاً برای خورشید گرفتن و ماه گرفتن، نماز آیات بر او واجب شده و آن را نخوانده باشد، موقعی كه قضای آنها را می‌خواند، لازم نیست معیّن كند كه برای كدام یک از آنهاست.

مسأله ۱۸۲۴. همان طور که در مسأله (1810) ذکر شد، مکلّف باید پس از وقوع زلزله فوراً نماز آیات را بخواند طوری كه در نظر مردم تأخیر محسوب نشود؛ اما اگر به هر دلیلی خواندن نماز آیات زلزله را به تأخیر بیاندازد تا زمانِ متّصل به حادثه زلزله بگذرد، خواندن نماز آیات بر او واجب نیست هرچند احتیاط مستحب آن است كه آن را بعداً بدون نیّت ادا و قضاء بخواند.

مسأله ۱۸۲۵. اگر مکلّف بفهمد نماز آیاتی كه برای خورشید گرفتگی یا ماه گرفتگی خوانده، باطل بوده، باید آن را دوباره بخواند و اگر وقت گذشته قضاء نماید و اگر انسان متوجّه شود نماز آیاتی كه برای زلزله خوانده، باطل بوده ، در صورتی که زمان متّصل به حادثه زلزله گذشته باشد، نماز آیات از او ساقط است و لازم نیست آن را دوباره بخواند هرچند احتیاط مستحب است كه بعداً بدون نیّت ادا و قضاء آن را بخواند.

مسأله ۱۸۲۶. اگر در حال حیض یا نفاسِ زن، خورشید یا ماه بگیرد، یا زلزله اتّفاق بیفتد، نماز آیات بر او واجب نیست و خواندن نماز آیات در این حال، صحیح نمی‏باشد و قضای آن هم واجب نیست؛ هرچند احتیاط مستحب است رجاءً بعد از پاكی، نماز آیات خورشید گرفتگی یا ماه گرفتگی را قضاء نماید و نماز آیات زلزله را بدون نیّت اداء و قضاء بخواند.

مسأله ۱۸۲۷. اگر در وقت نماز یومیّه، نماز آیات هم بر انسان واجب شود، چنانچه برای هر دو نماز وقت دارد، هر كدام را ابتدا بخواند، اشكال ندارد و اگر وقت یكی از آن دو تنگ باشد، باید اوّل آن را بخواند و اگر وقت هر دو تنگ باشد، باید اوّل نماز یومیّه را بخواند.

مسأله ۱۸۲۸. اگر در بین نماز یومیّه بفهمد كه وقت نماز آیات تنگ است، چنانچه وقت نماز یومیّه هم تنگ باشد، باید آن را تمام كند بعد نماز آیات را بخواند و اگر وقت نماز یومیّه تنگ نباشد، آن را بشكند و اوّل نماز آیات و بعد نماز یومیّه را به جا آورد.

مسأله ۱۸۲۹. اگر در بین نماز آیات بفهمد كه وقت نماز یومیّه تنگ است، باید نماز آیات را ناقص بگذارد و بدون انجام عملی که نماز را باطل می‌کند مشغول نماز یومیّه شود و بعد از آنكه نماز را تمام كرد پیش از انجام كاری كه نماز را به هم بزند، بقیه نماز آیات را از همان جا كه رها كرده ادامه داده و بخواند.

نمازهای مستحبی ← → نماز جمعه
العربية فارسی اردو English Azərbaycan Türkçe Français